De laatste vijf generaties zijn we gewend geraakt aan een humanistisch klimaat. Rechtstaat, sociale voorzieningen, gezondheidszorg, onderwijs en veiligheid vinden we min of meer vanzelfsprekend. Met de opkomst van de sociale wetenschappen in de vorige eeuw is dit humanistisch klimaat steeds meer tot ontwikkeling gekomen. De wetenschap creëerde een psychologische sfeer waarin begrip voor elkaar, empathie en vooral de individuele identiteit voorop stonden. Bij de hoogopgeleiden in de westerse wereld werden woke en lhbti+ gevleugelde begrippen.
Persoonlijkheid als ontwikkelgebied
Onze moraal, onze normen en waarden, zijn door de werken van filosofen als Kant, Hegel en Spinoza losgeweekt van religie en kerk en getransformeerd tot bouwstenen van onze intrapsychische architectuur zelf. Onze persoonlijkheid werd een ontwikkelgebied. Zelfontplooiing en zelfverwerkelijking werden doelen op zich. Dat zie je onder anderen terug in de historisch ongekend grote aandacht voor psychische aandoeningen na de Tweede Wereldoorlog.
In die veilige wereld kon een cultuur van openheid opbloeien
In die periode van ongeveer tachtig jaar bleef de westerse wereld zo goed als gevrijwaard van oorlog en geweld. In die veilige wereld kon een cultuur van openheid opbloeien. Volgens de Zweedse historicus Johan Norberg, een cruciale factor voor vooruitgang.
Het liberalisme droeg bij aan een brede welvaartsgroei en maakte het voor veel mensen mogelijk om zich financieel van alles te veroorloven. In een wisselwerking tussen liberalisme en progressief humanisme werd in het Westen een wereld opgebouwd met (rechts)bescherming (VN), samenwerking (EU), ontwikkelingshulp (USAID), regelgeving, veiligheid (NAVO) en handel (WHO). In alle opzichten was de Verenigde Staten cruciaal voor het voortbestaan van deze orde. Decennialang was de VS onbetwiste macht.
West-Europa was economisch, militair, sociaal en cultureel nauw met de VS verweven. In psychologisch jargon: er was een symbiotische relatie ontstaan waarin ambivalenties ontbraken. In alle opzichten waren we een afzetmarkt voor de VS, en dat legde dit land geen windeieren.
Democratie enkel fictie
Explosieve economische ontwikkelingen, gestimuleerd door de ICT-revolutie en mondiale politieke verschuivingen hebben het beeld geheel doen kantelen. De VS voelt zich bedreigd door de opkomst van China en heeft de veiligheidsparaplu oven Europa ingeklapt.
Het humanistische klimaat wordt in snel tempo tenietgedaan
De regering in Washington voert versneld maatregelen door die de Noord Amerikaanse positie in de nieuwe politieke orde moeten veiligstellen. Veelbetekenend zijn de recente militaire acties in Venezuela en Iran. Ze zijn vooral te begrijpen als een poging om China te beschadigen. Dat land is immers in sterke mate afhankelijk van olie uit Iran en Venezuela.
De wijze waarop techbedrijven opereren, laat zien dat vrije markt en democratie steeds meer fictie worden. De bestaande op regels gebaseerde naoorlogse orde is grotendeels gesloopt en het humanistische klimaat wordt in snel tempo om zeep geholpen. In termen van de Franse economisch-historicus Arnaud Orain: een roofzuchtig en gewelddadig eindigheidskapitalisme is aan zet.
Op individueel psychologisch niveau zie je dat het narcisme de gehechtheid in onze persoonlijkheid steeds harder overstemt. Gehechtheid is cruciaal voor samenwerken, wederzijdse hulp. De liefde staat voorop. In narcisme daarentegen overheersen eigenbelang, concurrentie, agressie en separatie. De cultuur die sinds de Verlichting een onderdeel van onze persoonlijkheid is geworden, zal in de nabije toekomst steeds meer slijten. Het ieder voor zich, het recht van sterkste en het roofdiergedrag zullen het humanisme vervangen. Had Karl Marx misschien toch geen ongelijk toen hij schreef dat transities in de economische basis de politiek-ideologische bovenbouw veranderen.
Opvoeding biedt kansen
Voor ons, in de westerse wereld, betekent dit dat we morgen wakker worden onder een koude douche. Dat de invloeden van het humanisme zijn verdwenen, zal op enig moment tot ons bewustzijn doordringen.
De humanistische leefwereld waaraan we gewend waren, lijkt steeds sneller te verdwijnen
Ons bestaan zal met veel meer angst omgeven zijn. De ontspanning, voorspoed en zorgeloosheid die we gewend waren, verdwijnen langzaam. En onze zorg voor aarde en milieu dreigt onderaan de agenda te belanden.
De nieuwe politieke ordening heeft gevolgen voor ons bestaan. De humanistische leefwereld waaraan we gewend waren, lijkt steeds sneller te verdwijnen. De actuele opgave is: wakker worden, voorbereiden op wat we kwijtraken en onze autonomie vormgeven. Niet alleen op nationaal en Europees niveau – dat laatste gebeurt gelukkig al - maar ook persoonlijk. Of zoals Samual Taylor Coleridge het dichtte: ‘A sadder and a wiser man, he rose the morrow morn.’
Zijn er kansen om het humanisme niet geheel kwijt te raken en wellicht in de toekomst te versterken? Die kansen zijn er, vooral in de opvoeding. In het eerste anderhalf jaar van het menselijk leven staat de hechting centraal. Een responsieve gehechtheid produceert een basis in de persoonlijkheid voor wederzijdse zorg, liefde en verantwoordelijkheid. Het goede dat mensen in zich hebben, komt voort uit hun responsieve gehechtheidsrelatie met opvoeders. De narcistische fase bij de peuter en kleuter kan vanuit een goede gehechtheid worden gecontroleerd zodat ze niet gaat overheersen. Om het humanisme te behouden, en dit uit te breiden naar heel de wereld, moeten we als de wiederweerga werk gaan maken van een evenwichtige persoonsopbouw, zowel van staten als individuen.
Jan Derksen is emeritus-hoogleraar klinische psychologie en psychotherapie. Recent is zijn boek ‘Persoonlijkheid, hechting en narcisme in een veranderende wereld’ verschenen bij Academische Uitgeverij Eburon in Utrecht. Met dank aan Jan van den Hoogen en Ton Bernts voor hun commentaar op een eerdere versie.
Foto: Yogendra Joshi (bewerkt); (Flickr Creative Commons)