Sinds 2023 is de Week van de Lentekriebels (WvdL) en relationele en seksuele vorming (RSV) op de basisschool onderwerp van maatschappelijke discussie en onrust. Daarbij circuleerden desinformatie in de media en de politiek. De onrust leek zich voornamelijk te richten op de aandacht voor seksuele en genderdiversiteit en de leeftijdsgepastheid van het RSV-lesmateriaal.
De onrust werd breed uitgemeten in de media
De onrust werd breed uitgemeten in de media (zowel on- als offline), leidde tot Kamervragen en resulteerde in bedreigingen aan het adres van Rutgers (Krebbekx, 2025). Het maatschappelijke debat wordt als sterk gepolariseerd voorgesteld. Maar wat gebeurt er nu eigenlijk in de praktijk? Staan ouders, leerkrachten, directeuren en bestuurders tegenover elkaar op het schoolplein? Is er sprake van botsende waarden, of zijn er (ook) overeenkomsten? En welke andere factoren spelen een rol?
Om deze vragen te beantwoorden onderzochten we of mensen met verschillende opvattingen over de WvdL en RSV ook verschillen in de waarden die ze belangrijk vinden, en keken we hoe deze waarden de spanningen beïnvloeden. Wij spraken met ouders, leerkrachten, directeuren en bestuurders van in totaal vijf basisscholen. Deze studie is onderdeel van een breder onderzoek van het SCP naar waardenverschillen in maatschappelijke spanningen, dat later dit jaar zal verschijnen.
Wat is de Week van de Lentekriebels?De Week van de Lentekriebels is een jaarlijkse projectweek voor relationele en seksuele vorming op de basisschool en wordt sinds 2005 georganiseerd door Rutgers in samenwerking met de GGD’en. Tijdens deze week kunnen scholen in het basis- en speciaal onderwijs (extra) aandacht besteden aan thema’s als het lichaam, relaties, seksualiteit, consent en weerbaarheid. Deelname is vrijwillig en scholen kiezen zelf welke lesmaterialen zij gebruiken, passend bij hun visie. Er zijn drie lesmethoden die specifiek gericht zijn op relationele en seksuele vorming (RSV) middels een doorlopende leerlijn en die door het RIVM worden erkend: Kriebels in je buik van Rutgers, Veiligwijs van Zorg voor Seksualiteit, en Wonderlijk gemaakt van Driestar educatief. Scholen zijn wettelijk verplicht om in hun curriculum aandacht te besteden aan RSV. |
Genuanceerde posities
Onder tegenstellingen in het maatschappelijke debat kunnen diepere morele overtuigingen schuilgaan (Piurko et al., 2010; Scharfbillig et al., 2021). Deze overtuigingen – of waarden – beïnvloeden hoe mensen maatschappelijke vraagstukken ervaren en bespreken.
De posities die mensen innemen zijn vaak complexer dan die van voor- of tegenstander
Het maatschappelijke debat over RSV wordt vaak als sterk gepolariseerd voorgesteld in de politiek en de media. Maar onze studie op basis van diepte-interviews laat zien dat de posities die betrokkenen innemen vaak complexer zijn dan een tweedeling in voor- en tegenstanders.
Hoewel we een klassieke waardentegenstelling vinden in het debat over WvdL/RSV – tussen conservatieve waarden zoals het beschermen van traditie en progressieve waarden zoals het openstaan voor verandering – bevinden geïnterviewden zich niet noodzakelijk op een van de uitersten.
Overeenkomsten en gedeelde waarden
Deze gelaagdheid zien we als we bekijken waar betrokkenen precies zorgen over of kritiek op uiten. Zo zijn er mensen vóór voorlichting over seksuele diversiteit, terwijl ze moeite hebben met voorlichting over genderdiversiteit. Ook benadrukken sommige ouders het belang van acceptatie van lhbtqi+ personen, maar vinden ze hen tegelijk te zichtbaar.
De waarde ‘respect’ wordt soms heel verschillend ingevuld
Geïnterviewden bereiken dit standpunt zowel vanuit meer conservatieve waarden als vanuit meer progressieve waarden. In het eerste geval is iemand tegen zichtbaarheid, omdat lhbtqi+ ervaringen niet als normaal gepresenteerd moeten worden. In het tweede geval is iemand tegen zichtbaarheid omdat lhbtqi+ ervaringen normaal zijn en geen aandacht behoeven. Het beeld van twee eenduidige kampen klopt dus niet voor iedereen en elke situatie.
We zien ook dat mensen die dezelfde waarde delen, deze verschillend kunnen invullen of interpreteren. De waarde ‘respect’ wordt soms heel verschillend ingevuld, bijvoorbeeld in relatie tot (voorlichting over) het gebruik van voornaamwoorden (zij/hij/die/hen). Waar de ene geïnterviewde het een teken van respect vindt om mensen aan te spreken met passende voornaamwoorden, benadrukt een ander juist dat respect aan de basis ligt van de keus om deze voornaamwoorden niet te gebruiken.
Invloed van het maatschappelijke debat
De maatschappelijke onrust over de WvdL/RSV gaat samen met een bredere ontwikkeling: toegenomen weerstand, soms in de vorm van gerichte campagnes, tegen seksuele en genderdiversiteit (Van den Berg & Sedee, 2023; Krebbekx, 2025). Deelnemers aan ons onderzoek betrekken het debat op hun eigen situatie en komen soms in aanraking met mis- en desinformatie.
Daarbij gebruiken we in ons onderzoek de term ‘misinformatie’ als overkoepelende term voor alle informatie die onwaar is, onafhankelijk van de intentie van de deler van deze informatie (Søe, 2021). Onder ‘desinformatie’ verstaan we foutieve informatie die de afzender bewust deelt om mensen te beïnvloeden (Den Ridder et al., 2023). Mede door mis- en desinformatie hebben mensen het gevoel dat de waarden van hun ‘eigen’ groep in toenemende mate bedreigd worden. Geïnterviewden praten vaak in termen van voor- en tegenstanders, ook wanneer er op school geen duidelijk zichtbaar conflict1 was. Hierdoor neemt het ervaren belang toe om voor de eigen positie en waarden op te komen.
Sommige ouders kregen het gevoel dat ze hun kinderen moesten beschermen tegen RSV-lessen op school
Over de WvdL en RSV op de basisschool circuleerden met name in 2023 en 2024 mis- en desinformatie in de media en de politiek (Cense et al., 2025; Noorman et al., 2025; Krebbekx et al., 2025). De meeste ouders die vragen, zorgen of bezwaren hadden rond RSV, vertelden ons dat dit veroorzaakt werd door informatie die zij in de media zagen. Sommige ouders kregen het gevoel dat ze hun kinderen moesten beschermen tegen de RSV-lessen op school, ook wanneer hun eigen waarden en opvattingen eigenlijk maar weinig verschilden met die van school. Voor de scholen kwam de onrust onverwacht. Zij communiceerden soms beperkt of reactief met ouders over de WvdL/RSV, waardoor ruimte voor onjuiste informatie en onrust kon ontstaan. Hierna hebben scholen meer proactief ingezet op communicatie met ouders.
Daadwerkelijk waarde(n)vol debat
Hoewel mensen vaak niet letterlijk tegenover elkaar staan op het schoolplein, kunnen zij wel polarisatie ervaren. Het gesprek over waarden raakt vertroebeld door beperkte communicatie tussen ouders en school en door mis- en desinformatie in het publieke debat.
Inzetten op goede informatievoorziening en op het bestrijden van mis- en desinformatie is dan ook een cruciale stap richting een debat over RSV dat daadwerkelijk waarde(n)vol is: een debat dat gaat over waarden in al hun complexiteit en gelaagdheid, én dat een waardevolle bijdrage levert aan het welzijn van kinderen.
Anne Louise Schotel en Maaike den Draak zijn verbonden aan het Sociaal en Cultureel Planbureau, Marijke Naezer is zelfstandig onderzoeker op het gebied van gender, diversiteit en seksualiteit.
Noot:
[1] Uit eerder onderzoek blijkt dat 9 van de 10 ouders voorstander is van RSV op de basisschool (Cense, et al. 2025).
Foto: Heleen Hüpscher (Flickr Creative Commons)