In de nacht van 2 januari op 3 januari van 2026 toonde de regering-Trump niet voor het eerst en hoogstwaarschijnlijk ook niet voor het laatst haar minachting voor bestaande rechtsregels, nationaal en internationaal. Op de zondag erna stond ik kleumend met een paar honderd anderen voor het consulaat van de VS op het Museumplein in Amsterdam te demonstreren tegen de flagrante schending van de nationale soevereiniteit van Venezuela.
Geheugen en verbeelding
Een eindeloze hoeveelheid sprekers sprak zich uit tegen imperialisme, tegen kapitalisme, tegen NAVO, tegen bewapening, en ja ook tegen de inval in Venezuela. Het was te veel en oogde vooral machteloos. Is dit nu het verzet tegen de ontwrichting van de mondiale rechtsorde? Lichtelijk gedeprimeerd vertrok ik voortijdig van de demonstratie.
Het geheugen en de verbeelding zijn de beste middelen van verzet
Thuis dook ik, eenmaal opgewarmd, weg in Intiem Verzet van de Catalaan Esquirol. De titel van zijn boek doet wellicht veronderstellen dat hij politiek verzet afwijst, niets is minder waar. Hij vindt dat we de actualiteit onder ogen moeten zien en ons moeten verzetten tegen ‘de dwingende kracht van het heden’.
Het geheugen en de verbeelding zijn de beste middelen van verzet. En de droom, maar niet de hallucinatie. ‘In de verbeelding en in de droom schuilt de kracht van verandering en leven, terwijl de hallucinatie tot verlamming leidt omdat daarbij sprake is van een verstoorde waarneming die ervoor zorgt dat we iets wat onecht is voor echt aanzien.’
De laatste observatie deed me meteen minder schuldig voelen aan mijn voortijdige vertrek van een demonstratie waar het verzet tegen de actualiteit vorm kreeg in een hallucinatie van achterhaalde betogen en fletse banieren. Het vertoon van middelmatigheid en de herhaling van triviale mantra’s was echt te veel van het goede.
Terug naar huis
Het verzet waarover Esquirol spreekt, is geen vertoon van dogmatisch denken en gebrek aan verbeelding en originaliteit. Het is veeleer een terugtrekkende beweging naar de schuilplaats en de stilte, om vandaaruit alles beter te kunnen (over)zien. De scheiding tussen binnen en buiten is overigens relatief en het tegenovergestelde van geslotenheid of afzondering. Sterker nog, binnen is volgens Esquirol voorwaarde om überhaupt naar buiten te kúnnen gaan.
Volgens Esquirol kan iemand die werkelijk verzet pleegt geen egocentrische navelstaarder zijn
Bij hem staat huis, metafoor voor de ander, niet voor een steriele vorm van afzondering en isolement: ik leef alleen, ik praat met niemand. Integendeel: ‘Het menselijk bestaan begint in het huis dat de ander is.’ Volgens Esquirol kan iemand die werkelijk verzet pleegt geen egocentrische navelstaarder zijn. Iemand die zich verzet, geeft en ontvangt en beschikt over een genereuze denktrant die rechtstreeks verband houdt met zijn engagement.
Verzet komt vanuit de nabijheid van het huis. Een ervaring die je kunt vergelijken met elektrische weerstand. Door resistentie geeft het ‘licht en warmte aan degenen die dichtbij zijn’. Voor de (goed) gelovigen en andere waarheidszoekers: Esquirol heeft het niet over een licht dat ons naar het ultieme antwoord leidt. Hij doelt op ‘een licht dat dingen dichtbij toegankelijk maakt en troost biedt’.
In de nabijheid van het huis vinden we zowel toevluchtsoord als bescherming tegen ontbinding en ontwrichting. ‘Het huis is het centrum van de wereld, en de haard is het centrum van het huis. De haard is het vuur van een huis, een centrum dat verwarmt (...) en waar je een gesprek voert met jezelf dat we allemaal zouden moeten voeren.’
Weg met de herrie
Ter bescherming van het huis moeten we nadenken over wat hem bedreigt. Door daarover na te denken, verkrijgen we niet alleen inzicht in de dreigingen, maar veranderen we de dingen tegelijk. Denken is namelijk zowel reflectie als ervaring die individueel en collectief transformeert, aldus Esquirol.
Het huis is erbij gebaat als we afstand nemen van herrie, exhibitionisme, virtuele realiteit, materialisme, consumentisme en voortdurende ontevredenheid. Er zijn meerdere paden om dat voor elkaar te krijgen, waaronder het door Esquirol bepleitte pad van intiem verzet. Via de innerlijke dialoog, de vriend, het bord op tafel, en het huis gaan we weg van de verwarring, zowel van buitenaf als van binnenin.
Bij Esquirol komt niemand alleen voor zichzelf in verzet
Is Esquirols filosofie van intiem verzet, met huis en nabijheid als cruciale kenmerken, een typisch gevalletje van escapisme? Nee dus. Bij Esquirol komt niemand alleen voor zichzelf in verzet. Wie zich verzet, zoekt de nabijheid van het huis en de ander actief op. Om je stem te verheffen tegen onwettige politieke machtuitoefening, zoals door Trump, Poetin en andere dictatoriaal aangelegde lieden, moet je over moed, wil en volharding beschikken en zelfs bereid zijn tot zelfopoffering.
Verzet tegen ‘een opgedrongen duisternis die ernaar streeft om alles van waarde op te slokken’ stelt alleen iets voor als je niet ‘toegeeft aan ontzieling, moedeloosheid en benepenheid’. Een les van Esquirol die iedereen zich eigen zou moeten maken. Atmosferische kou neem je er niet mee weg, existentiële kou deels wel.
Jan van Dam is freelancejournalist.
Het boek Intiem verzet. Naar een filosofie van nabijheid van Josep Maria Esquirol Calaf is een uitgave van uitgever Ten Have, ISBN 978 90 259 1385 4