De integratie van migranten en hun kinderen vormt al jaren een heet hangijzer in het publieke en politieke debat in veel West-Europese landen. Centraal in dit debat staan vragen die in essentie gaan over identiteit. De afgelopen dertig jaar is daarom niet alleen veel onderzoek gedaan naar de positie van de kinderen van migranten in het onderwijs of op de arbeidsmarkt, maar ook naar de mate waarin zij zich thuis voelen in hun Westerse geboorteland en naar hun gerichtheid op het geboorteland van hun ouders (Groenewold & De Valk, 2017; Fokkema, 2011).
Emigratie op volwassen leeftijd is relatief hoog bij de Marokkaanse tweede generatie
Tegen de achtergrond van deze discussie is het interessant dat cijfers van het CBS laten zien dat met name de in Nederland geboren kinderen van Marokkaanse ouders – ook wel ‘de tweede generatie’ genoemd – vaker de keuze maken om Nederland te verlaten dan hun leeftijdsgenoten zonder migrantenouders (De Jong, Wachter & Dieleman, 2020).
Tot op heden bestaat er weinig empirisch wetenschappelijk onderzoek naar het migratiegedrag van deze groep. Bestaande studies focussen vooral op ‘terugkeer-migratie’ van eerste generatie migranten of op migratie-intenties van vooral de Turkse tweede generatie (Tezcan, 2019; De Haas, Fokkema & Fihri, 2015).
Onderzoek Nederlandse Marokkanen in Marokko
Wij onderzochten in een kwalitatieve studie de emigratie van de Marokkaanse tweede generatie, niet alleen vanwege het empirische gat in de literatuur, maar ook omdat Marokkaanse Nederlanders een prominente plek innemen in het maatschappelijke en politieke debat over integratie (Slootman & Duyvendak, 2015) en emigratie op volwassen leeftijd dus relatief hoog is in deze groep (De Jong, Wachter & Dieleman, 2020).
Het merendeel had zich in Marokko gevestigd in grote steden
We spraken vijfentwintig Marokkaanse Nederlanders die op het moment van het interview in Marokko woonden en vroegen hen onder andere naar de redenen van hun emigratie. Voor ze emigreerden woonden ze verspreid over Nederland – in de Randstad, maar ook Limburg, Friesland en Brabant. Opvallend is dat het merendeel zich in Marokko had gevestigd in een van de grote steden zoals Rabat, Casablanca, Agadir en Marrakesh.
Gevoel van uitsluiting rode draad
Waar de migratie van hun ouders vooral getypeerd kan worden als arbeids- of gezinsmigratie, laat de migratie van de tweede generatie zich moeilijker typeren. Een rode draad in de verhalen is het gevoel van uitsluiting waar velen mee kampen in Nederland. Vijandige uitlatingen ten aanzien van migranten – en specifieker moslims – gecombineerd met ervaringen van discriminatie en intolerantie in hun dagelijks leven leiden ertoe dat zij zich minder geaccepteerd voelen in de Nederlandse samenleving.
De zoektocht naar vrijheid speelt een belangrijke rol in de beslissing om te migreren
De zoektocht naar vrijheid om te kunnen zijn wie je wilt zijn, zonder voortdurend tekst en uitleg te hoeven geven, speelt daarmee een belangrijke rol in de beslissing om te migreren naar Marokko. Ondanks dat deze Marokkaanse Nederlanders ook moeilijkheden verwachten bij het ‘inpassen’ in de Marokkaanse samenleving, vertrekken ze in hun zoektocht naar die vrijheid naar Marokko.
Zoektocht naar vrijere levensstijl
De keuze om te emigreren ging daarnaast vaak gepaard met een zoektocht naar een vrijere levensstijl. De geëmigreerde Marokkaanse Nederlanders beschreven de Nederlandse manier van leven als een sterk georganiseerde en prestatiegerichte cultuur, met een hoge bureaucratie en enorme regeldichtheid, met weinig ruimte voor spontaniteit, flexibiliteit en ontspanning, zelfs in de vrije tijd buiten werkuren.
Ze bieden voor Nederlandse begrippen geen riant salaris, maar een bovengemiddeld salaris in de Marokkaanse context
Tegen de achtergrond van een gepolariseerd politiek klimaat in Nederland zetten de zomerse bezoeken aan het herkomstland van hun ouders de Marokkaanse-Nederlanders aan tot nadenken over de wijze waarop ze hun leven vormgeven en durfden ze na te denken over een alternatieve leefstijl – en te verhuizen naar Marokko.
Arbeidskansen spelen ook mee
De emigratiebeslissingen van Marokkaanse Nederlanders hangen ook samen met arbeidskansen. Een deel van de emigranten ging aan het werk bij Nederlandstalige telecombedrijven die zich sinds 2013 in Marokko hebben gevestigd vanwege de lagere arbeidskosten. Dergelijke banen vereisen vooral een goede beheersing van de Nederlandse taal, gezien de Nederlandse en Vlaamse afzetmarkt. Ze bieden jonge Marokkaanse Nederlanders voor Nederlandse begrippen weliswaar geen riant salaris, maar een bovengemiddeld salaris in de Marokkaanse context.
Emigranten ervaren dat Marokko veel meer diversiteit accommodeert
Anderen behielden hun Nederlandse baan in Marokko; de Covid-19 pandemie speelde hierin mogelijk een rol door het normaliseren van werken op afstand. Een derde groep zette in Marokko een eigen bedrijf op, vaak gericht op dienstverlening aan Marokkaanse Nederlanders, zoals het aanbieden van typische Nederlandse producten (Nederlands banket of snackbarproducten) in Marokko, het aanbieden van resort-plekken voor Marokkaans- Nederlandse vrouwen, of diensten om de vakantie van Marokkaanse Nederlanders in Marokko te faciliteren (zoals het aanbieden van huurauto’s).
Het opgroeien van de tweede generatie ‘tussen twee culturen’ resulteert dus niet enkel in ervaringen van uitsluiting die emigratie kunnen motiveren, maar leidt ook tot vaardigheden en kansen die emigratie kunnen faciliteren.
Loskoppeling religieuze en nationale identiteit
Waar de Nederlandse samenleving vaak nauwelijks onderscheid lijkt te maken tussen de Marokkaanse identiteit en een moslim-identiteit, ervaren de emigranten dat Marokko veel meer diversiteit accommodeert. Bedekkende of juist Westerse kleding zijn beide acceptabel in de straten van Casablanca, Rabat of Tanger. Religieuze expressies zijn er ook in allerlei vormen en maten: van het bidden op straat of juist het niet dragen van een hoofddoek.
Sommigen worstelen met de minder duidelijk gestructureerde Marokkaanse bureaucratie
Het loskoppelen van de nationale en religieuze identiteit zorgt ervoor dat Marokkaanse Nederlanders zich in Marokko bevrijd voelen van de druk die ze in Nederland voelden om zich voortdurend te verantwoorden over hun culturele of religieuze keuzes, gebruiken en gewoonten.
Tegelijkertijd lijkt vertrek uit Nederland bij de tweede generatie ook juist bepaalde aspecten van hun Nederlandse identiteit naar voren te brengen. Zo worstelen sommigen met de minder duidelijk gestructureerde Marokkaanse bureaucratie en blijkt het sociale netwerk van velen in Marokko voornamelijk te bestaan uit andere Marokkaanse Nederlanders met wie ze zich het sterkst identificeren.
Dat geeft te denken
In vergelijking met onderzoek onder andere tweede generatie groepen in West-Europese landen (bijvoorbeeld de Italiaanse of Griekse) lijkt ervaren uitsluiting een sterkere rol te spelen voor Marokkaanse Nederlanders om te emigreren naar het herkomstland van hun ouders (King & Christou, 2010; Wessendorf, 2007).
Deze bevinding geeft beleidsmakers en politici – maar ook de samenleving als geheel – te denken over de implicaties van het verhitte en gepolariseerde integratiedebat dat in essentie de identiteit van deze Nederlanders voortdurend ter discussie stelt. Wat ook te denken geeft is dat t de emigranten die wij spraken relatief vaak een hogere opleiding hadden afgerond. Dit kan erop wijzen dat juist mensen met een betere sociaaleconomische positie bij ervaren uitsluiting vaker (kunnen) kiezen voor een leven elders.
Warda Belabas en Petra de Jong zijn onderzoekers aan de Erasmus Universiteit Rotterdam
Foto: Médéric (Flickr Creative Commons)