‘Nederlanders met hoog inkomen zonder migratieachtergrond leven meest in eigen bubbel’, kopte de NOS in 2024 op basis van onderzoek van het CBS. Ook het Sociaal en Cultureel Planbureau laat zien dat de leefwerelden van mensen met hoge en lage inkomens meer gesegregeerd zijn geworden over de afgelopen tien jaar (Vermeij & Thijssen, 2024).
In de basale behoefte aan sociale verbinding omringen we ons het liefst met mensen zoals wij
De plek waar je bent opgegroeid, je opleiding of baan en je mediagebruik: ze bepalen in welke bubbel je leeft. In de basale behoefte aan sociale verbinding omringen we ons het liefst met mensen die zijn zoals wij, waarin we onszelf herkennen en bij wie we ons veilig voelen. Wat brengen sociale bubbels ons en wanneer wordt het problematisch? Hoe komen we ook af en toe uit onze bubbels en waar is dat goed voor?
Sociale bubbels zijn comfortabel
In discussies over sociale bubbels gaat het vaak over bubbels binnen sociale media, waarbij mensen al hun informatie krijgen van beperkte bronnen met een specifiek perspectief en eenzijdige boodschap (Nikolov et al., 2015). De sociale bubbel geeft aan met welke mensen je contact hebt en wat deze mensen karakteriseert. Dit hoeft niet alleen online te zijn, maar kan ook in de echte wereld. Als de meeste mensen met wie je omgaat heel erg op elkaar lijken, dezelfde leefstijl, meningen en voorkeuren hebben, dan kan je spreken van een sterkere sociale bubbel.
Sociale bubbels zijn comfortabel omdat de groepen waartoe we behoren deel zijn van onze sociale identiteit (Tajfel & Turner, 1979). Sociale identiteit is het gedeelte van je identiteit dat wordt bepaald door de sociale groepen waar je deel van bent en waar je je mee verbonden voelt.
Sociale groepen helpen ons te voldoen aan een aantal basisbehoeftes
Sociale groepen helpen ons te voldoen aan een aantal basisbehoeftes. De combinatie van: 1) de behoefte ergens bij horen, 2) de behoefte aan houvast die de sociale groep biedt in een complexe wereld door normen en kaders aan te reiken en 3) de behoefte om die sociale groep ook positief te bezien en daarmee een positief zelfbeeld te hebben, zorgt ervoor dat we gemakkelijk in sociale bubbels terechtkomen. Daarnaast worden sociale bubbels ook gevormd door je omgeving, zoals de buurt waar je woont of het type werk dat je doet.
Uitsluiting en vertekend wereldbeeld
We kunnen vanuit deze kennis goed begrijpen waarom mensen zich graag omringen met gelijkgestemden en zich sterk verbinden aan sociale groepen. Er liggen echter ook problemen op de loer die de sociale cohesie in de samenleving niet ten goede komen. Sociale bubbels kunnen leiden tot uitsluiting van mensen die buiten de groep vallen (de outgroup) en een vertekend beeld geven van de werkelijkheid.
Onze eigen groep zien we graag positief, vaak worden daarbij andere groepen negatiever beoordeeld
Een bekend fenomeen is het zogenoemde ingroup favouritism effect, waarbij mensen anderen uit hun eigen groep positiever beoordelen, meer vertrouwen en meer gunnen dan mensen van buiten hun groep. Gerelateerd daaraan is het outgroup derogation effect, waarbij de andere groep ook actief naar beneden wordt gehaald (Brewer, 2017). Dus onze eigen groep zien we graag positief en vaak worden daarbij andere groepen negatiever beoordeeld.
Daarnaast, als alle informatie over hoe mensen leven en hoe mensen naar de wereld kijken komt van een specifieke groep die een specifiek perspectief heeft, kan je gaan denken dat iedereen dus zo in elkaar steekt. Dit levert een vertekend wereldbeeld op.
In jouw kringen heeft iedereen het goed voor elkaar, dus waarom lukt het die anderen niet?
Een voorbeeld: als al jouw sociale contacten een goed betaalde baan hebben en makkelijk de financiële lasten kunnen dragen, dan is het lastig je voor te stellen hoe het is voor iemand die rond moet komen van een bijstandsuitkering. Ook is de drempel hoger om te begrijpen waarom die persoon niet heeft wat alle mensen in jouw omgeving hebben. Want in jouw kringen heeft iedereen die zijn best heeft gedaan het goed voor elkaar. Dus waarom lukt het die anderen niet?
Een sociale bubbel kan ervoor zorgen dat we ons niet goed kunnen verplaatsen in mensen met een heel ander leven, simpelweg omdat we hun verhalen niet kennen en we ons niet verbonden voelen met die anderen.
Uit je bubbel komen
Uit je sociale bubbel stappen is betekenisvol voor jezelf en voor de samenleving. Het is belangrijk voor de samenleving omdat kennis over en verbinding met mensen van andere sociale groepen helpt om discriminatie en ongelijkheid tegen te gaan. Discriminatie komt vaak voort uit angst en onwetendheid over de ander (Pettigrew & Tropp, 2008).
Contact tussen mensen van verschillende groepen vermindert vooroordelen
Contact tussen mensen van verschillende groepen vermindert vooroordelen en kan mensen uit bevoordeelde groepen (zoals mensen met een hoog opleidingsniveau en inkomen en zonder migratieachtergrond) motiveren om meer op te komen voor de rechten van gemarginaliseerde groepen (Cakal et al., 2021). Zo kunnen we werken aan het verkleinen van ongelijkheden in de samenleving.
Uit je bubbel stappen, heeft ook positieve effecten voor jezelf
Uit je bubbel stappen, heeft ook positieve effecten voor jezelf. Onderzoek laat zien dat verbondenheid met meerdere sociale groepen goed is voor de fysieke en mentale gezondheid. Het vergroot de weerbaarheid en helpt tegen eenzaamheid (Haslam et al., 2018).
Zoek naar gedeelde interesses
Hoe vind je die groepen? Door op zoek te gaan naar mensen uit andere sociale groepen met een gedeelde interesse. Want contact met een andere groep is het meest effectief als het gelijkwaardig is en met een gedeeld doel (Pettigrew & Tropp, 2006). Denk aan een sportvereniging of hobbyclub, waar vaker een bredere doorsnee van de samenleving bij elkaar komt.
Een statistiek is lastiger te begrijpen dan een persoonlijk verhaal
Vanuit de band die je opbouwt op basis van je gedeelde interesse is het makkelijker om open te staan voor de aspecten waarop je verschilt, zoals je politieke voorkeur of opleidingsniveau. Empathie en begrip voor anderen gaan vaak een stuk makkelijker door persoonlijke verhalen van mensen met wie je verbondenheid voelt. Een statistiek over een groep die ver van je afstaat, is lastiger te begrijpen dan een persoonlijk verhaal (Loewenstein & Small, 2007). Vanuit verbondenheid kunnen we beter praten over onze verschillen dan vanuit gescheidenheid.
Marieke Vermue is sociaal psycholoog en werkt als onderzoeker bij de Universiteit Utrecht en het Sociaal en Cultureel Planbureau. Haar onderzoek wordt medegefinancierd door het zwaartekrachtprogramma Sustainable Cooperation (SCOOP).
Foto: Nicolas Lanuzel (Flickr Creative Commons)