Vijanddenken, polarisatie, scheldkanonnades en bedreigingen op sociale media, extremisme bij links en rechts. Het is dagelijkse kost. Een achterliggende vraag is deze: hoe staat het met ons niveau van denken? Gaat ons wetenschappelijk, logisch, autonoom, genuanceerd denken erop achteruit? Worden we in ons denken veel meer dan zou moeten gestuurd door emoties, driften en woede? Zijn we vergeten dat het trainen van ons denken onderhoud vereist? Denken kun je op collectief en individueel niveau trainen door het los te weken van gevoelens, fantasieën, driften, emoties, vooroordelen, overtuigingen, ideologieën, en religies. Zijn we dit kwijt geraakt?
Splijting
Ik wil dit thema benaderen vanuit een psychodynamische optiek en ga hiervoor te rade in de psychopathologie. Wat daar voorkomt, komt in milde vorm bij ons allen voor. Over borderline pathologie is altijd veel te doen. Dit komt vooral doordat deze patiënten een probleem hebben met hun emotieregulatie en daardoor veel moeilijkheden hebben in hun relaties en met hun zelfbeeld.
Het zelf en de ander worden snel ervaren als helemaal goed en dan weer als helemaal slecht
Ook met hun psychotherapeut: aanvankelijk wordt deze geïdealiseerd, er wordt veel van verwacht totdat de devaluatie doorbreekt en de behandelrelatie wordt verbroken. Die psychotherapeut kan er niets van of snapt er niets van of beide.
Het mechanisme dat verantwoordelijk is voor deze moeilijkheden noemen we splijting. Het zelf en de ander worden snel ervaren als helemaal goed en dan weer als helemaal slecht. Dit kan in afwisseling voorkomen. Vanuit de psychoanalytische theorie is dit een afweermechanisme waarmee deze patiënten reageren op sterke emoties zoals angst. De denkprocessen worden in zo’n angsttoestand ook beïnvloed door splijting en zijn dan weinig genuanceerd.
Bij de borderline patiënt is tijdens de opbouw van de intrapsychische architectuur in de kinderjaren een beschadiging van de egofuncties opgetreden. Als gevolg hiervan blijven ze behept met splijting als afweer en bereiken de meer ontwikkelde afweer zoals verdringing, ontkenning, en rationaliseren niet. Meer ontwikkelde afweer helpt om ambivalenties te verdragen en minder last te hebben van verstoring in het denken naar extremen. Maar de splijting hebben we in onze kindertijd ook allemaal gekend en is nog steeds aanwezig en kan in onze afweer ook weer gaan domineren.
Splitsing
Splijting is het afweermechanisme, laten we splitsing gebruiken om het denkproces te karakteriseren. Dit verloopt in dezelfde polariteit: helemaal goed, helemaal slecht, wij-zij, alles of niets. Splitsing in het denken zien we in deze tijd heel sterk bij extreemrechtse en extreem-linkse politici. In elke uitspraak van Donald Trump en de zijnen zien we dit mechanisme haar ongenuanceerde werk doen. Hun extreme uitspraken, hun wij-zij denken kunnen we elke dag optekenen. Poetin en Erdogan grossieren er ook in.
Met die methoden overwin je je eigen subjectiviteit in relatie tot de buitenwereld
Vanuit de filosofie gezien is dit type denken iets dat vooral in middeleeuwen voorkwam en wees op een ongetrainde denkwereld. Met scholing, de opkomst van de wetenschap en zeker ook de filosofie zou je verwachten dat dit type denken uitsterft. Niets is echter minder waar gebleken. Bij intellectuelen verwacht je niet alleen dat zij veel kennis in huis hebben maar belangrijker nog is de kwaliteit van hun denken. Denken in extremen en in oppositieparen past daar niet bij, de realiteit is doorgaans complexer en genuanceerder. Een hoge opleiding leidt tot kennismaking met wetenschap, met wetenschappelijke methoden en hulpmiddelen zoals wiskunde. Met die methoden overwin je je eigen subjectiviteit in relatie tot de buitenwereld.
Ik dacht bv. enige tijd geleden dat in mijn behandelpraktijk vooral patiënten kwamen van gescheiden ouders. Ik dacht dat ik bij een eerste gesprek het beste kon vragen: wanneer zijn je ouders gescheiden? Gelukkig onderzocht ik dit en wat bleek; het percentage patiënten ven gescheiden ouders in de praktijk kwam overeen met dat in de gehele Nederlandse bevolking en was dus niet opvallend hoog. Weg vooroordeel.
Helaas leer je op de hogescholen en universiteiten, en überhaupt in ons onderwijsstelsel, niet expliciet je denken te trainen. De opleidingen zijn kort en smal geworden en vaak gericht op specifieke werkzaamheden. De brede vorming van weleer is verdwenen. Deze ontwikkeling draagt bij aan wat we tegenwoordig aan denkniveau aantreffen.
Ankerpunt
Een belangrijke andere factor is ons complexe tijdsgewricht: oorlog in Europa, handelsconflicten, dreigende en daadwerkelijke milieucatastrofes, snelle verandering van onze leefwereld door de digitale revoluties. Dit roept angst op, menselijke zoogdieren hechten aan veiligheid, voorspelbaarheid en dat ontbreekt in belangrijke mate.
Trump en Poetin gooien olie op het vuur, zij zijn aanstichters en maken het erger
Verhoogde angst roept versterkte afweer op. Naarmate de collectieve angst en onrust sterker wordt, roept dit ook bij mensen met ontwikkelde afweer de vroegkinderlijke splijting gemakkelijker op. De Vlaamse psychoanalyticus Dirk de Wachter beschreef dit kenmerkend als borderline Times.
Trump en Poetin gooien olie op het vuur, zij zijn aanstichters en maken het erger. We hebben krachtige politici nodig die hun denken nog steeds autonoom kunnen gebruiken en dus niet of niet te veel in wat ze denken, zeggen en doen beïnvloed worden door emoties. Zij moeten een koers uitzetten, koers houden en in staat mensen daarin mee te nemen. In de zoektocht en selectie van leidinggevenden moet het denkniveau een ankerpunt zijn. Daarmee kunnen ze een voorbeeld stellen aan alle anderen in de samenleving.
Jan Derksen is emeritus-hoogleraar klinische psychologie
Foto: Vanessa Garcia via Pexels.com