De Participatiewet in Balans wordt in drie fasen ingevoerd, het laatste deel in volgt 2027. In de huidige invoeringsfase van begin 2026 ligt de nadruk op juridische aanpassingen. Minstens zo bepalend is echter ‘spoor 3’, waarmee al in 2024 formeel een start is gemaakt: de cultuurverandering in de uitvoering. Zonder een fundamentele heroriëntatie op het vakmanschap van professionals in de sector werk & inkomen blijft de belofte van de wet kwetsbaar. Vertrouwen en ruimte voor de professional ontstaan niet door wetswijzigingen, maar in de dagelijkse praktijk.
Professionaliteit als organisatievraagstuk
De professionalisering in de uitvoering werd de afgelopen jaren vooral benaderd als een organisatievraagstuk. Het draaide om methodisch werken, standaardisatie, uniforme processen en prestatiesturing. Begrippen als beheersbaarheid, voorspelbaarheid en eenduidigheid waren leidend. Deze ontwikkeling heeft organisaties houvast gegeven en concrete resultaten opgeleverd.
Tegelijkertijd zijn professionals steeds minder aangesproken op hun relatie met cliënten. Die relatie werd geen expliciet onderdeel van vakmanschap, maar raakte ingebed in procedures en routines. De relatie met de cliënt was vanzelfsprekend, en daarmee ook ‘vanzelfzwijgend’. En dat laatste had grote gevolgen.
Wie werkelijk anders wil werken, moet beginnen bij een andere kijk op professionaliteit
Cliënten kwamen vooral in beeld als dossiers, trajecten of doelgroepen. De aansluiting op hun feitelijke leefsituatie was ondergeschikt. In de praktijk leidde dat tot dienstverlening die formeel klopt, maar inhoudelijk vaak niet duurzaam is. Miscommunicatie, afhaken en wederzijds onbegrip zijn daarvan structurele signalen.
Als reactie hierop zijn begrippen als maatwerk, cliënt centraal en menselijke maat in zwang geraakt. Dat hielp om het ongemak te benoemen, maar is onvoldoende gebleken om de uitvoeringspraktijk daadwerkelijk te doen kantelen. Te vaak blijven het slogans, terwijl het professionele vertrekpunt ongewijzigd blijft. Wie werkelijk anders wil werken, zal niet moeten beginnen bij méér maatwerk, maar bij een andere kijk op professionaliteit.
Empathisch professionalisme als volgende stap
De volgende stap in de ontwikkeling van het vakmanschap zou ik willen duiden als ‘empathisch professionalisme’. Empathisch professionalisme keert de dominantie van de organisatiegerichte logica om. In plaats van te beginnen bij de organisatieopdracht en deze ‘op maat’ en ‘mensgericht’ toe te passen op cliënten, vertrekt empathisch professionalisme vanuit de leefsituatie van cliënten.
Professionals leren niet alleen naar cliënten te kijken, maar vooral naar zichzelf als dienstverlener
Professionals bepalen hun rol niet vooraf aan de hand van instrumenten of trajecten, maar positioneren zichzelf relationeel: met wie zit je aan tafel, in welke context leeft deze cliënt, en wat kan publieke dienstverlening hier daadwerkelijk betekenen?
Dit vraagt dat professionals voorbij de vanzelfsprekendheid – en daarmee de vanzelfzwijgendheid – van hun eigen werkwijzen gaan. Zij leren niet alleen naar cliënten te kijken, maar vooral vanuit de situatie van cliënten naar zichzelf als dienstverlener. Empathisch professionalisme begint daarmee niet bij het professionele oordeel, maar bij relationele positionering. Het oordeel volgt pas daarna.
Specifieke betekenis
Empathie krijgt in dit verband een specifieke betekenis. Het gaat niet om nabijheid of meeleven, maar om een professioneel vermogen: het systematisch kunnen verplaatsen in perspectieven, ervaringen en belangen van cliënten, zonder de eigen verantwoordelijkheid of publieke opdracht los te laten.
Empathie leidt niet tot toegeeflijkheid, maar tot betere oordeelsvorming
Die empathische benadering maakt het mogelijk om te begrijpen waarom standaardinterventies soms niet werken, waarom weerstand rationeel kan zijn en waarom duurzame participatie vaak meer vraagt dan het volgen van een traject. Empathie leidt hier niet tot toegeeflijkheid, maar tot betere oordeelsvorming. De centrale vraag verschuift hierdoor. Niet: welke interventie past bij deze casus? Maar wel: welke vorm van (mijn) publieke dienstverlening biedt in deze situatie de meeste toegevoegde waarde voor de cliënt?
Empathisch professionalisme maakt het professionele oordeel zichtbaarder en zwaarder. Professionals kunnen zich minder verschuilen achter regels of methoden en moeten expliciet maken waarom zij in een specifieke situatie tot bepaalde keuzes komen. Dat maakt het werk veeleisender, maar ook betekenisvoller en duurzamer.
Ruimte hebben, nemen en krijgen
Dat empathisch professionalisme niet vanzelf ontstaat, wordt duidelijk wanneer we kijken naar het proces dat hiervoor nodig is. De omslag vraagt om een samenhangende beweging richting ruimte hebben, ruimte nemen en ruimte krijgen, zoals Erik de Vries en Wiljan Hendrikx hier al eens beschreven.
Ruimte nemen en durven nemen is een opgave voor professionals
Ruimte hebben is in belangrijke mate geregeld in de Participatiewet in Balans. Minder detaillering en meer discretionaire bevoegdheden maken relationeel vakmanschap juridisch en beleidsmatig mogelijk. Dat is een noodzakelijke voorwaarde, maar geen garantie voor verandering.
Ruimte nemen en durven nemen is een opgave voor professionals. Empathisch professionalisme vraagt dat zij de geboden ruimte daadwerkelijk doorleven in hun handelen. Dat betekent afwijken van routines, expliciet maken van afwegingen en verantwoordelijkheid dragen voor keuzes die niet vooraf zijn dichtgeregeld. Dat vergt professionele moed en een andere beroepsidentiteit.
Ruimte krijgen ten slotte is een opdracht aan leidinggevenden, bestuurders en politiek. Zij kunnen deze ruimte passief bieden door het ruimte nemen toe te laten. Daarnaast is een actieve benadering essentieel: samen onderzoeken wat ruimte hebben en ruimte nemen in de praktijk betekenen. En samen afspraken maken over de manier waarop professionals verschillen kunnen uitleggen en verdedigen.
Een gezamenlijke opdracht
Empathisch professionalisme maakt verschillen, traagheid en ambiguïteit zichtbaar. Juist daarom is het kwetsbaar in tijden van financiële druk, zoals het ravijnjaar 2026. De verleiding om terug te grijpen op controle, versobering en uniforme oplossingen is dan groot.
Van bestuurders en politici vraagt het terughoudendheid. Voor politici is ‘op de handen zitten’ geen zwaktebod
Toch vraagt de doelstelling van de Participatiewet in Balans om het tegenovergestelde: van leidinggevenden vraagt het ruimte, steun en betrokkenheid voor fundamentele professionele verandering. En van bestuurders en politici vraagt het terughoudendheid. Voor de laatsten is ‘op de handen zitten’ zeker geen zwaktebod.
In deze context ligt er een bijzondere opdracht voor beroepsvereniging SAM en voor Divosa en VNG. De beweging die zij de afgelopen jaren hebben ingezet rond vakmanschap, leren en ruimte biedt een stevige basis. De volgende stap is om empathisch professionalisme expliciet te positioneren als ontwikkelrichting: niet als extra vaardigheid, maar als kern van professioneel handelen. Dat vraagt om plekken waar professionals, ervaringsdeskundigen, leidinggevenden en bestuurders gezamenlijk reflecteren op relationele positionering, professioneel oordeel en publieke waarde. Daarmee kan 2026 een bijzonder jaar worden.
Hans Bosselaar werkt als senior onderzoeker/adviseur bij de afdeling Bestuurswetenschap en Politicologie van de Vrije Universiteit Amsterdam.
Foto: Andrea Piacqadio via Pexels.com