Jason Bhugwandass: ‘Slechte jeugdzorg maakt problemen erger’

Hij oogt fragiel achter de tafel in zijn lichte en zonnige appartement in het westen van Amsterdam. Bhugwandass heeft alleen vandaag nog tijd voor een gesprek met Sociale Vraagstukken, morgen vertrekt hij naar Porto in Portugal. Vandaaruit gaat hij een deel van de pelgrimstocht naar Santiago de Compostella maken.

Transfobische en racistische kritiek

‘Ik heb vorig jaar afstand proberen te nemen van de jeugdzorg, nadat ik er meer dan tien jaar bijna volcontinu mee bezig was geweest. Ik merkte dat het steeds meer aan me vrat, zowel mentaal als fysiek. Dat loskomen lukte niet echt, maar de komende tijd ga ik vooral proberen te genieten van de natuur van het Iberisch schiereiland. Wandelen, mijn benen voelen, even geen hoofdpijn.’

Hij wijst naar een grote foto bij de spiegel aan de wand tegenover hem. ‘Zie je die foto? Dat is Indra, ongeveer twee weken voordat ze overleed. Ze was gestopt met eten en drinken, vanwege haar traumatische ervaringen in de gesloten jeugdzorg. In een interview met de Volkskrant in december 2025 legde ze uit waarom ze niet meer wilde leven. Dat had alles te maken met Harreveld waar ze op een Zeer Intensieve Kortdurende Observatie- en Stabilisatieafdeling (ZIKOS) was opgenomen.’

‘Nu moet ik het vanwege mijn gezondheid in ieder geval tijdelijk loslaten’

Over hoe mensonwaardig de ZIKOS-afdelingen waren, zowel in Harreveld als Zetten, publiceerde Bhugwandass in maart 2024 zijn rapport Eenzaam gesloten. Bij de openbaarmaking van zijn onderzoek benadrukte hij dat de instellingen en de overheid snel passende zorg dienden te organiseren.

De afgelopen jaren reisde hij stad en land af om de tekortkomingen van de gesloten jeugdzorg aan de kaak te stellen. De reacties van individuele hulpverleners en jeugdzorgorganisaties waren vaak negatief. Hij zou hun integriteit in twijfel trekken. ‘Vanwege mijn achtergrond, een mens met een kleurtje en trans, was de kritiek regelmatig transfobisch of racistisch van aard.’

Je schreef op je LinkedIn-pagina onlangs dat vijf jongeren sinds de publicatie van je rapport hun leven hebben beëindigd. Dat is 10 procent van de jongeren die je indertijd hebt geïnterviewd.

‘Misschien zijn het er wel meer. Ik krijg niet van elk overlijden een bericht, alleen als het de dood betreft van jongeren die heel dicht bij me stonden. Bovendien zijn er ook jongeren overleden die wel in de jeugdzorg waren opgenomen, maar niet op crisisafdelingen. Mijn rapport ging ook over het geweld in de jeugdzorg als geheel.

De commissie-De Winter had daar in 2019 al onderzoek naar gedaan. De conclusie van de commissie was ondubbelzinnig: jongeren in jeugdzorginstellingen of pleeggezinnen waren vanaf de Tweede Wereldoorlog tot dan onvoldoende beschermd tegen fysiek, psychisch en seksueel geweld.

‘Daarmee gaf de inspectie aan dat capaciteit en niet kwaliteit leidend was in haar beleid’

Toen ik mijn eerste twintig interviews had gedaan, maakte ik een afspraak met de inspectie Gezondheidszorg en jeugd, omdat de dingen die ik hoorde zo schrijnend waren dat er spoedig actie moest worden ondernomen. De ZIKOS-afdelingen moesten onverwijld dicht, vond ik. De reactie die ik toen van de inspectie kreeg was tekenend voor dat van de sector en de overheid al die jaren: maar waar moeten we die jongeren dan plaatsen?

Met haar reactie gaf de inspectie aan dat capaciteit en niet kwaliteit leidend was in haar beleid. Terwijl nota bene de inspectie zelf meermaals kritisch is geweest over de ZIKOS-afdelingen. Dan kwam er een aanwijzing voor de instellingen, volgde er een korte opnamestop en vervolgens ging men daarna gewoon weer vrolijk verder. In april 2024 besloten Rijk, gemeenten, professionals en aanbieders eindelijk dat de ZIKOS-afdelingen in 2024 definitief dicht moesten. De Vereniging Nederlandse Gemeenten ontbond kort daarop de bestaande afspraken met de aanbieders.’

Sluiting van de ZIKOS-afdelingen was maar een van de aanbevelingen uit je rapport. Je vond ook dat er excuses aan de jongeren moesten worden aangeboden. Is dat inmiddels gebeurd?

‘De ZIKOS-afdelingen zijn inderdaad gesloten, goddank, maar daar is het wel zo’n beetje bij gebleven. Excuses aan de jongeren? De instelling in Zetten heeft haar excuses wel aangeboden, de instelling in Harreveld en de overheid nog niet. Ook over de andere aanbevelingen in mijn rapport zijn ze vooral stil.’

Over welke aanbevelingen heb je het dan?

‘Dan heb ik het over mijn aanbevelingen om een aanspreekpunt en passende hulp voor jongeren en hun naasten te organiseren. Over mijn pleidooi voor het actief opsporen van geweld in de jeugdzorg met een proactieve en onafhankelijke rol van de inspectie daarbij. Dit laatste conform aanbeveling 12 van de commissie-De Winter om geweld en repressie in de jeugdzorg op te sporen en te voorkomen. Aan beide aanbevelingen is tot nu toe geen gehoor gegeven.

‘Jeugdzorg zou geen maatregelen moeten nemen als ze niet weet wat ze aan het doen is’

Een andere aanbeveling die in de lucht is blijven hangen, gaat over de organisatie van passende zorg. Jongeren die voorheen op een ZIKOS-afdeling werden geplaatst, hebben zorg nodig van hoge kwaliteit. Om die zorg te organiseren, is het cruciaal dat er naar jongeren en hun ouders wordt geluisterd. Bovendien vragen de doelgroep en zijn problematiek de inzet van medewerkers met overstijgende expertise om bepaald gedrag te normaliseren.

Op de ZIKOS-afdelingen werd voormalig gevangenispersoneel zonder noemenswaardige training in de gesloten jeugdzorg ingezet. Dat was vragen om moeilijkheden. En die kwamen er dan ook, vooral voor de jongeren in kwestie. De mismatch tussen vraag en aanbod van kwalitatieve zorg zie je terug in de hele jeugdzorg. Dat komt deels omdat we nog niet zoveel weten over hoe we jongeren kunnen helpen. De jeugdzorg zou geen maatregelen moeten nemen die diep in het leven van gezinnen ingrijpen, als ze in wezen niet weet wat ze aan het doen is.

Als je vraagtekens zet bij de kwaliteit van de geboden jeugdzorg, repliceren instellingen vaak dat het moeilijk is om goed personeel te vinden. Maar als je integer bent, dan bied je toch geen zorg aan als je het personeel er niet voor hebt. Met slechte zorg maak je problemen alleen maar erger.’

Jan van Dam is freelance-journalist