Eerst drie domme manieren. Om te beginnen zijn er maatregelen die de meest kwetsbare mensen raken. Aanvankelijk was het kabinet van plan te bezuinigen op de gehandicaptenzorg en op de bijstand (werkende armen). Gelukkig bleek de Kamer een stokje te steken voor deze ondoordachte plannen. Zo’n minderheidskabinet is zo gek nog niet.
Dit soort bezuinigingen maakt de boekhouder blij, maar uiteindelijk delft de schatkist het onderspit
Nu kun je je afvragen wat er zo dom is aan die bezuinigingen: de ene persoon hecht nu eenmaal meer waarde aan solidariteit dan de ander. Maar zo simpel is het niet. Het bezuinigen op juist deze groepen zorgt voor schade en kosten elders. Zo kunnen mensen die recht hebben op bijstand, maar daar geen gebruik van maken, uiteindelijk op straat komen te staan. Daar worden zij niet alleen zelf slechter van, maar de samenleving ook. Bezuinigingen van dit soort maakt de boekhouder blij maar uiteindelijk delven de schatkist en de burger het onderspit.
Onbedoelde neveneffecten
Een tweede domme manier van bezuinigen is kiezen voor een optie waarvan de gevolgen nauwelijks te overzien zijn. Dat zagen we bij de AOW-plannen van het kabinet. Daarmee zou het kabinet flink wat politiek kapitaal verspelen – er was immers jarenlang gepolderd om de AOW-leeftijd niet verder te verhogen.
Maar belangrijker in dit verband: er zit van alles aan zo’n besluit vast, zoals de aanvullende pensioenen en het belastingstelsel, waardoor onbedoelde neveneffecten kunnen ontstaan. Het ligt genuanceerder dan dit, maar aangezien er genoeg andere mogelijkheden zijn om op relatief pijnloze manieren geld op te halen, zou ik er maar van afzien.
De kaasschaafmethode is schadelijk omdat je geen onderbouwde inhoudelijke keuzes maakt
Een derde domme manier, waar ik in dit kabinet gelukkig weinig over hoor, maar de klassieker aller domme bezuinigingen: de kaasschaafmethode. Lekker makkelijk omdat je niet hoeft na te denken of te onderhandelen, maar schadelijk omdat je geen onderbouwde inhoudelijke keuzes maakt en daarom dingen onnodig versobert.
Terugdraaien, verbeteren en hervormen
Gelukkig zijn er ook slimme manieren om geld op te halen. Als eerste wil ik noemen het ongedaan maken van onnodige en dure plannen. Neem het onzalige idee om de kinderopvang (bijna) gratis te maken. De maatregel is bedoeld om gedoe met terugbetalingen van toeslagen te vermijden en om arbeidsparticipatie aan te wakkeren.
Maar de huidige plannen leiden alleen maar tot het overmaken van een zeer substantieel bedrag naar ouders die dat niet nodig hebben, terwijl de beoogde effecten op arbeidsparticipatie uitblijven. Dat geld kan het kabinet zonder een zweetdruppeltje gewoon in zijn zak steken, want er zijn alternatieven genoeg.
Bij hervormingen struikelen oppositiepartijen over elkaar heen met reacties als ‘afbraak’ en ‘kapotbezuinigen’
Een tweede categorie is om wetten te verbeteren door verstandige adviezen op te volgen. Neem het hoofdpijndossier van het UWV: de uitvoering van de WIA. De huidige wet is zowel voor de uitvoerders als burgers te complex, onuitvoerbaar en onrechtvaardig. In een inmiddels al weer twee jaar oud rapport legt een commissie van wijze mensen nog eens uit hoe de uitvoering van de WIA verbeterd kan worden. Waarom bespaart dat geld? Omdat mensen niet vermorzeld worden in een onrechtvaardige en administratieve nachtmerrie, maar daar waar dat kan gewoon aan het werk geholpen worden. In een krappe arbeidsmarkt toch geen overbodige luxe.
Een derde slimme manier van bezuinigen is hervormen, bijvoorbeeld omdat huidige regelingen te ruim zijn of niet goed zijn vormgegeven. Dat is overigens het merkwaardige van bezuinigen. Als je iets wilt hervormen struikelen oppositiepartijen over elkaar heen om het over ‘afbraak’ of ‘kapotbezuinigen’ te hebben, alsof alle huidige regelingen per definitie optimaal zouden zijn. Jimmy Dijk van de SP had zelfs een Trumpje in huis met zijn ‘frontale aanval op de beschaving’. Welja.
Zorgbezuinigingen zonder solidariteitsverlies
In de zorg zijn er allerlei mogelijkheden om geld te besparen zonder dat de solidariteit wordt aangetast. Zo is het helemaal niet gek dat miljonairs niet langer op kosten van de belastingbetaler hun huishoudelijke hulp vergoed krijgen, wat verder nergens in de wereld gebeurt.
Ook het eigen risico handhaven maar slimmer vormgeven levert geld op, terwijl het kwetsbare burgers ontziet. En neem de aftrekpost specifieke zorgkosten, een fraudegevoelig gedrocht waar het kabinet terecht vanaf wil. Maar hoe compenseer je dan de mensen die er terecht van gebruik maken? Dat is nog wel even een dingetje, en dat geldt ook bij andere te ruime of onhandige regelingen.
Heel wat SROI’s in de jeugdzorg en de ggz zullen negatief uitpakken
Maar dan ben je er nog niet. Mensen groepsgewijs in plaats van individueel ondersteunen is ook belangrijk. Ik schrijf mijn vingers krom om samen met mijn collega’s van VitaValley Social Return on Investment (SROI) analyses te maken voor zorgzame gemeenschappen. Investeren in de buurt kan veel geld besparen. Overigens moet me van het hart dat het onredelijk is dat over dit onderwerp wél wordt gevraagd om allerlei maatschappelijke business cases te overleggen – ook voor initiatieven waarbij iedereen op zijn klompen aanvoelt dat die positief uitpakken – maar andere sectoren buiten schot blijven.
Er wordt wel eens schamper gezegd dat die SROI’s altijd positief zijn en dat dat verdacht zou zijn. Maar laat mij maar eens SROI’s maken van initiatieven in de jeugdzorg of de ggz. Ik geef je op een briefje dat er genoeg zijn die negatief uitpakken. Waarom? Omdat jeugdzorg of ggz-zorg in lang niet alle gevallen een goed antwoord is op de hulpvragen die er zijn. De reden (bij de ggz) is dat veel mensen met mentale uitdagingen meer baat hebben bij activiteiten met lotgenoten of ervaringsdeskundigen, dan bij klassieke individuele behandelingen op basis van een DSM-5 diagnose.
Trial and error
En als je dan toch bezig bent, moet de financiering aangepakt worden, zodat aanbieders geen prikkel meer hebben om volume te stampen. Het aanpakken van sectoren die goed zijn georganiseerd, is misschien politiek lastig, maar je bespaart er wel miljarden door.
Het lijkt erop dat het kabinet-Jetten een strategie van trial and error hanteert als het gaat om het vinden van geld. Ik snap dat het ingewikkeld is om in een minderheidskabinet te zitten en iedere keer in de Kamer meerderheden te moeten zoeken. Maar een visie op bezuinigen kan alvast geen kwaad.
Marcel Canoy is hoogleraar gezondheidseconomie en dementie aan de VU. Hij is daarnaast werkzaam bij VitaValley en bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM).