‘Na de hardhandige confrontatie met mijn eigen kwetsbaarheid, begon ik me af te vragen op wie ik kan rekenen op momenten van kwetsbaarheid’, zegt Marguerite van den Berg in de podcast De Sociologie Show. ‘Behalve mijn naasten blijken dat de huisarts en het ziekenhuis en al zijn professionals te zijn. Daarnaast zijn er allerlei infrastructuren die het mij mogelijk maakten om een poosje kwetsbaar te kunnen zijn en verzorgd te worden.’
De podcastmakers Marcel Ham en Tara Lewis spraken Van den Berg naar aanleiding van het verschijnen van haar boek Kwetsbaar. De politieke mogelijkheden, een uitgave van Mazirel Pers.
Kwetsbaarheid is menselijk
‘In het begin van mijn ziekteverlof kon ik weliswaar nog niet werken, maar wel nadenken over wat kwetsbaarheid nu eigenlijk betekent. Door die afgedwongen rust, ontstond er ruimte in mijn denken en kwam ik tot nieuwe, vaak associatief verworven, inzichten. Notitie daarvan leidde uiteindelijk tot mijn boek over kwetsbaarheid waarin ik ook kunst, muziek en poëzie als bronnen gebruik.
De kern van mijn betoog is dat de menselijke kwetsbaarheid de basis is voor solidariteit. Neem bijvoorbeeld de verzorgingsstaat. Die is gebaseerd op het besef dat de mens ziek kan worden, afhankelijk is, zeker op zijn oude dag, en ten slotte zal sterven. Zijn lichaam kan gaan haperen of stoppen met functioneren.’
Door het over kwetsbare groepen te hebben, miskennen we dat we allemaal kwetsbaar zijn
‘Er wordt veel gesproken over kwetsbaarheid als een conditie die alleen bij sommige mensen hoort. Dus je hebt zelfredzame mensen en kwetsbare mensen. De een staat aan de andere kant van de kloof dan de ander. Door het over kwetsbare groepen te hebben, miskennen we dat we allemaal kwetsbaar zijn. Ontkennen we dat ook jij of ik morgen kwetsbaar zullen zijn.
Er is wel verschil. Er zijn mensen die zich kunnen verzekeren van beveiliging, bescherming en verzorging. Anderen zijn aan hun kwetsbaarheid overgeleverd. Er is met andere woorden sprake van een ongelijke verdeling. Niet iedereen raakt op dezelfde manier beschadigd, en niet iedereen is even goed beschermd. Als we die ongelijkheid willen adresseren, dan moeten we beginnen met de erkenning dat we allemaal kwetsbaar zijn.’
Mythe van zelfredzaamheid
‘In het sociaal domein en het beleid worden begrippen als zelfredzaamheid en veerkracht bejubeld. We kunnen en moeten zelf met onze kwetsbaarheid (leren) omgaan. Sociale professionals vinden dit uitgangspunt problematisch, het komt er namelijk op neer dat de verzorgingsstaat wordt verruïneerd, mensen in hun kwetsbare positie aan hun lot worden overgelaten en dat zij, de sociaal professionals, de onvermijdelijke schade hoogstens kunnen proberen te repareren.’
Wie denkt dat hij zelfredzaam is, houdt zichzelf voor de gek
‘Overigens, de mensen die zichzelf zelfredzaam achten, zijn precies degenen die het meest overeind gehouden worden. Ze krijgen hypotheekrenteaftrek, genieten allerlei belastingvrijstellingen, maken veelvuldig gebruik van collectieve voorzieningen en hebben daarnaast hun oude dag goed verzekerd via het een of andere gemeenschappelijk fonds.
Wie denkt dat hij zelfredzaam is, houdt zichzelf voor de gek. We hebben allemaal de ander nodig, er is geen leven zonder afhankelijkheid. Zelfredzaamheid is een mythe. Geen onschuldige fabel, want zij die zichzelf zelfredzaam achten, verwijten het de anderen vaak als zij een beroep doen op ondersteuning.’
Omarm kwetsbaarheid
‘Mijn boek is een pleidooi om onze kwetsbaarheid, niemand uitgezonderd, samen het hoofd te bieden en zelfs te omarmen. Zodat we niet meer bang hoeven te zijn en op basis van het besef van onze fundamentele kwetsbaarheid relaties met elkaar aangaan en bouwen aan een andere, meer solidaire samenleving.’
Samen moeten we ervoor zorgen dat we met onze kwetsbaarheid kunnen leven
‘Dat laatste is geen wensdroom, maar noodzaak. We zitten enorm in de problemen: ecosystemen storten in, aloude allianties vallen uit elkaar, en is er veel oorlogsdreiging. Om te overleven, als mens en als samenleving, moeten we nadenken over nieuwe vormen van solidariteit en de oudere vormen, die uit de twintigste eeuw, beschermen.
Dat betekent ook dat we uit de kritiekmodus moeten, dat leidt te vaak tot passiviteit, zo van: wat kan ik daar nou aan doen? In mijn boek stel ik dat je klein kunt beginnen, door bij wijze van spreken de hond van de buurvrouw uit te laten, als zij daar zelf even niet toe in staat is. Solidariteit is samen ervoor zorgen dat we met onze kwetsbaarheid kunnen leven.’
Foto: Ron Lach via Pexels.com