Angst voor werkloosheid door technologische innovatie is ongegrond

Zoals gisteren gezegd, zullen door technologische veranderingen veel banen in het middensegment verloren gaan. Maar deze worden vervangen door andere banen.

Het zal niemand zijn ontgaan dat de discussie over robotisering recent flink is opgelaaid. Hierbij steekt regelmatig het doembeeld de kop op van ‘technologische werkloosheid’. Dit begrip komt van John Maynard Keynes en staat voor de massale verdringing van banen door technologische verandering. In een veelgeciteerde studie stellen twee economen verbonden aan de Universiteit van Oxford dat 47% van alle banen in de komende twee decennia zeer gevoelig zijn voor automatisering. Voor Nederland zou dit betekenen dat twee tot drie miljoen banen verdwijnen. De doemdenkers van deze tijd hoeven niet lang te zoeken naar voorbeelden: zelfrijdende auto’s vervangen vrachtwagenchauffeurs, de packbot vervangt magazijnmedewerkers en de eerste roman door een robot is al geschreven.

Het arbeidsaanbod bepaalt de hoeveelheid banen

Wie echter denkt dat dit zal leiden tot massawerkloosheid, maakt de denkfout dat de economie een vaste hoeveelheid banen kent. Economen noemen dit wel de ‘vaste-banenillusie’. In werkelijkheid wordt de hoeveelheid banen vooral bepaald door het arbeidsaanbod, en niet andersom. Gelukkig, anders zou de massale toestroom van vrouwen in de jaren negentig tot een ongekende stijging van werkloosheid onder werkende mannen hebben geleid. En de mogelijkheden voor vervroegde uittreding van ouderen in de jaren tachtig zouden hebben geresulteerd in een sterke werkloosheidsdaling onder jongeren. Technologische doorbraken zoals de stoommachine in de achttiende eeuw, de lopende band begin twintigste eeuw, de computerchip en internet kunnen de arbeidsmarkt weliswaar flink opschudden, maar geen van deze uitvindingen heeft daadwerkelijk geleid tot een hogere structurele werkloosheid.

De arbeidsmarkt is namelijk veel dynamischer en flexibeler dan velen vermoeden. In 2014 nam het aantal werklozen bijvoorbeeld maar mondjesmaat af met ruwweg 40 duizend personen. Maar onderliggend gebeurde er veel meer: 520 duizend werklozen vonden een baan, het aantal mensen dat een baan verloor lag op 480 duizend. Het is dus belangrijk om de effecten van technologische vooruitgang te koppelen aan deze dynamiek. Een doorbraaktechnologie mag dan in staat zijn om een deel van de bestaande banen te automatiseren, zij schept ook banen waarvan we het bestaan niet eerder hadden voorzien. In de jaren tachtig konden we ons nog moeilijk voorstellen dat er ooit beroepen zoals webdesigners, app developers of zoekmachinemarketeers zouden bestaan.

Robotisering en ICT zorgen voor extra banen

De komende jaren leiden ontwikkelingen in de ICT en robotisering juist tot extra banen, zo hebben wij berekend. Extra investeringen in ICT leiden tot 2020 in ons land bijvoorbeeld niet tot de vernietiging van werk, maar zorgen juist voor 120 duizend extra banen. Waar ontstaan die extra banen dan precies? Vooral in het laagopgeleide en hoogopgeleide segment van de arbeidsmarkt. Hoogopgeleiden doen namelijk relatief vaak werk dat complementair is aan ICT-toepassingen, zodat zij in staat zijn hun productiviteit te vergroten. Dat ook laagopgeleiden profiteren van ICT komt doordat er steeds meer vraag is naar persoonlijke dienstverlening. In het middelbaar opgeleide segment is het effect van ICT tweeledig. Een deel van de banen wordt vernietigd, met name in de functies met een cognitief en routinematig karakter. Deze beroepen komen door de sterk gedaalde kosten van computerkracht eerder in aanmerking om te worden geautomatiseerd. In bijvoorbeeld de financiële sector zijn de gevolgen hiervan al zeer duidelijk zichtbaar. Daarentegen blijkt uit onze studie ook dat er door ICT-investeringen weer net zoveel banen in het middensegment worden gecreëerd als er worden vernietigd.

Omscholing en het opdoen van vaardigheden zijn noodzakelijk

De transitie naar een nieuw arbeidsmarktevenwicht brengt wel onvermijdelijk aanpassingsproblemen met zich mee. Zeker wanneer grote groepen weinig perspectief hebben op werk, dreigt een maatschappelijk probleem. Het is vooral de kunst om bedrijven en de overheid de overgang zo goed mogelijk te laten faciliteren door bijvoorbeeld van-werk-naar-werk-trajecten en (om-)scholingsbudgetten. Hierdoor kunnen mensen die hun werk verliezen snel de juiste vaardigheden opdoen die vereist is voor deze nieuwe banen. Want de opkomst van vooral kunstmatige intelligentie vereist een andere manier van omscholing dan we tot dusver gewend waren. Nieuwe productietechnieken en samenwerkingsmodellen vragen immers om nieuwe vaardigheden en een andere, flexibelere mindset.

Hoewel dus niet iedereen in gelijke mate profiteert van technologische vernieuwing, blijkt uit onze berekeningen dat de angst voor massale werkloosheid ongegrond is. De arbeidsmarkt is immers geen statistisch, maar een dynamisch geheel. Net zoals Keynes geen gelijk kreeg met zijn voorspelling over technologische werkloosheid, net zomin verwachten wij dat de doemdenkers van onze tijd hun voorspellingen zullen zien uitkomen.

Hugo Erken is Senior Econoom bij de Rabobank en Theo Smid is werkzaam bij de afdeling Kennis en Economisch Onderzoek van de Rabobank. Dit artikel verscheen eerder als publicatie van Kennis en Economisch Onderzoek van de Rabobank. 

Foto: Global Panorama (Flickr Creative Commons)

Dit artikel is 949 keer bekeken.

Reacties op dit artikel (3)

  1. Sorry, maar dit hele stuk lepelt argumenten op die al lang weerlegd zijn. Ik heb eerder een klacht ingediend bij de Rabobank omdat hun onderzoekers zoveel informatie buiten beschouwing laten. Het is heel ‘lui’ onderzoek met grote impact op de politiek (die snurken rustig verder) en op consumenten, die gewoon weer een hypotheek afsluiten en aandelen kopen, want volgens de Rabobank komt het allemaal goed.
    De historische ‘parallel’ deugt van geen kanten. In de eerste plaats omdat de werkloosheid tot verschillende wereldoorlogen en koloniale conflicten heeft geleid. Automatisering maakte altijd wel degelijk (veel) slachtoffers.
    Als er al sprake was van meevallende werkloosheid (zoals toen vrouwen gingen werken) kwam dat omdat er in de zelfde periode ‘verdienmodellen’ werden uitgevonden waarmee bakken geleend, opgepompt en geroofd geld in de economie werden gepompt. Zonder de kolonialisatie van Afrika en India had de stoommachine echt voor heel veel werklozen gezorgd. Zonder het openzetten van de gaskraan en de leenkraan (staatsschuld en huizenmarkt) waren er wel degelijk heel veel werklozen geweest in de jaren ’90. Erger is, dat we nu heel veel kosten moeten maken om de schade te herstellen van de ‘oplossingen’ die voor zoveel ‘welvaart’ zorgden: gedonder in zo’n beetje alle olielanden, een torenhoge staatsschuld en een Groningse bodem die verzakt. En naar de toekomst toe weten we zo goed als zeker, dat dit niet-herhaalbare kunstjes zijn. We kunnen niet nog eens goud verdienen aan de opkomst van Brazilië of China, en kunnen dus ook niet de verzonnen banen herstellen die we eerder met zulk geld betaalden (aldus een voormalige docent ‘muziekluisterlessen’ en een ‘consulent mondiale bewustwording).
    Het Oxford-onderzoek wordt zonder enige cijfermatige onderbouwing aan de kant geschoven (50% van de banen staat onder druk, maar er komen ‘best wel heel veel banen voor terug, of zo’). En de Oxfordonderzoekers hebben alleen nog maar gekeken naar de gevolgen van automatisering (overigens, als dit onderzoek zo veelgeciteerd is, waarom weet dan niemand dat de onderzoekers stellen dat de middengroepen het minste risico lopen?) Er verdwijnen ook banen door allerlei vormen van vraaguitval (gelukkig maar, dat niemand een 8ste tv wil kopen). Werkenden worden ook vervangen door ‘burgerkracht’ en door goedkope hoger opgeleiden uit ooit-ontwikkelingslanden. Met name de combinatie van ICT en burgerkracht (ik kan tegenwoordig bijles duits geven) en ict en globalisering zorgt ervoor dat werkgevers prima kunnen kiezen voor het niet uitgeven van hun geld aan westerse professionals.
    En dan nog. Stel dat de Oxfordonderzoekers te somber zijn, er er verdwijnen ‘maar’ 20 % van de banen. Wat doet dat met de stabiliteit van politiek en samenleving? Met de tarieven van zzp’ers en – daarna – met de lonen?
    Werk genoeg voor onderzoekers die verder willen kijken dan het NOS-persbericht van ruim een jaar geleden. Zie http://www.pakkenproletariaat.nl voor een paar bronnen bij deze reactie, of mail me voor voetnoten.

  2. @Klaas Mulder

    Goede inhoudelijke reactie.
    Rabobank heft blijkbaar de piramide structuur op en gaat uit van een waaierstructuur, die steeds meer uitwaaiert naar de top van de waaierstuctuur.

  3. Goede inhoudelijke reactie. En nog wat aanvullingen.
    Dat in het middensegment veel banen verloren zullen gaan, maar vervangen worden door andere banen is een stelling zonder enig bewijs. Ik heb zelf meegemaakt wat de gevolgen zijn van grote technologische veranderingen, en ben daardoor eerst afgescheept met flauwe-kul-baantjes, en daarna met permanente werkloosheid.
    De permanente werkloosheid neemt nog steeds toe, maar wordt gemaskeerd met statistische trucjes.
    De werkloosheid wordt gegeven als zijnde de werklozen die deel uit maken van de Beroepsbevolking, en dat getal draait al heel lang rond de 600.000.

    Maar naast de Beroepsbevolking zijn er nog rond de 3 miljoen volwassenen, die niet behoren tot die Beroepsbevolking, omdat zij permanent geen baan hebben.
    Het zijn de zogenaamde NUG-gers.
    Niet Uitkerings Gerechtigd . Zulke mensen zitten niet in een database van een werkgever, want ze hebben geen werk. Ze hebben geen uitkering, dus in dat bestand zitten ze ook niet.
    Voor de overheid bestaan ze niet.
    Het zijn mensen die al lang niet meer solliciteren, want kans op werk bestaat voor hen niet.
    Deze groep is er vooral boven de 40, maar de groep tussen de 30 en 40 groeit ook.
    Het zijn mensen met vlekjes, en die willen de werkgevers niet.
    De werkgevers vissen allemaal in de kleine vijver, die van de mensen zonder vlekjes.
    Oud zijn begint tegenwoordig al boven de 40, en dan heb je al een vlekje.
    De vijver van mensen boven de 40 met nog meer vlekjes is niet zichtbaar in de zogenaamde analyse van de RABO.bank.
    Hun verhaal heeft dan ook geen werkelijke waarde.

    De vervanging van mensen in hun arbeidsplaats door digitalisering zal miljoenen slachtoffers gaan eisen, en het begin kan iedereen zien: de omvallende winkelketens, het banenverlies bij banken, verzekeringsmaatschappijen en allerlei andere sectoren.

    Scholing is een toverwoord, en ik heb zelf allerlei scholingscursussen gedaan. Heeft niks opgeleverd.

    Het is heel eenvoudig en al meerdere malen bewezen: ben je boven de 50, en langer dan een jaar achter elkaar werkloos, dan is je toekomst zonder betaald werk.
    Maar vrijwilligerswerk is er zat. Je kunt er niet vroeg genoeg mee beginnen.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *