COLUMN Burgerschap beoefen je ook op het werk

Wie het thema ‘burgerschap’ aansnijdt, belandt al snel in de buurt, maar het zou ook eens over burgerschap op het werk moeten gaan.

Bewoners die een buurttuin opzetten of zonnepanelen willen inkopen. In de buurt kunnen mensen initiatieven ontplooien en deelnemen aan het maatschappelijk leven. Ze ontwikkelen er ‘burgerschapscompetenties’, zoals dat heet. Burgerschap, dat beoefen je vooral in de buurt.

Maar hoeveel tijd brengen mensen precies door in hun buurt? Als je jong bent, ga je liever de stad in. En heb je een drukke baan, dan trek je liever ’s avonds de deur achter je dicht.

Wie het onderwerp ‘burgerschap’ aansnijdt, belandt ook snel op school. Kinderen kunnen er leren hoe onze democratie werkt, en hoe je samenleeft met mensen met een net iets andere tint of een ander geloof.

Maar het burgerschapsonderwijs is in Nederland behoorlijk in het slop geraakt. Daarom wil minister Slob scholen nu verplichten leerlingen ‘kennis bij te brengen over de basiswaarden van de democratische rechtstaat’ en ‘te oefenen met de vaardigheden die ze later nodig hebben om deel te kunnen nemen aan onze samenleving’. Want burgerschap, dat beoefen je vooral in de klas.

Op het werk móét je wel samenwerken

Maar wie het onderwerp ‘burgerschap’ aansnijdt, zou het ook eens moeten hebben over het werk. Met onze collega’s brengen we veel meer tijd door dan met onze buren. En op het werk móét je wel samenwerken en compromissen sluiten, ook met mensen die er heel anders over denken. In een tijd van een leven lang ontwikkelen, zou het trainen van burgerschap niet moeten stoppen als je van school gaat. Het heeft, zoals de buurttuin, structureel onderhoud nodig.

Net als de school, is de werkplek de perfecte oefenplaats. Volgens de Europese onderzoeksorganisatie ETUI is er zelfs een verband tussen het functioneren van de democratie in een land en het functioneren van de democratie op het werk – een interessante gedachte.

Temeer omdat er weer strijd is rond het werk. Sinds dertig jaar is er nog nooit zoveel gestaakt als de afgelopen jaren, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek. Als vanouds werden hogere lonen geëist, maar de inzet was vooral: meer grip op het werk. Buschauffeurs eisten hun plaspauzes, leerkrachten wilden niet langer nablijven, zorgpersoneel ging de strijd aan tegen de registraties. Publieke professionals verzetten zich tegen de race tegen de klok én tegen de van bovenaf opgelegde eisen. Ze houden enorm van hun werk, maar óók van de vrijheid om dat werk goed te kunnen doen, volgens hun eigen standaarden.

Zeggenschap over het werk

Veel werknemers hebben met hun voeten gestemd en zijn zzp’er geworden. Dan ben je tenminste je eigen baas en race je, in het slechtste geval, tegen jezelf. Ook ontstaan er nieuwe werkcoöperaties, van grafisch vormgevers tot maaltijdbezorgers. In de Tweede Kamer ligt sinds kort een voorstel dat verpleegkundigen recht geeft op een plek aan de bestuurstafel van ziekenhuizen. Burgerschap gaat dus niet alleen over meebeslissen in de buurt, maar ook over zeggenschap over het werk.

De andere dimensie van burgerschap, samenleven, kun je ook bij uitstek leren door samen te werken. Het inlevingsvermogen in de ander zou behoorlijk kunnen toenemen als mensen met verschillende opleidingsniveaus of religies elkaar daar vaker zouden ontmoeten. En als je naaste collega een psychische beperking heeft, leer je daarover meer dan als je haar tegenkomt in de buurtsuper.

Gemengde werkplek belangrijker dan gemengde buurt

Alleen: niets is zo gesegregeerd als de arbeidsmarkt. Alleen aan de basis – zoals in de distributiecentra in ons land − is echt sprake van ‘superdiversiteit’. Mensen met een arbeidsbeperking werken vaak onder hun niveau. Hoe hoger in de hiërarchie, des te minder de variëteit.

En de gemengde werkplek is misschien nog wel belangrijker dan de gemengde buurt. Wie het onderwerp ‘burgerschap’ aansnijdt, moet het dus ook eens hebben over het werk.

Monique Kremer is hoogleraar Actief Burgerschap en werkzaam bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).

 

Foto: handjes (Flickr Creative Commons)