Terwijl ik met mijn ov-fiets het parkeerterrein opdraai, word ik hartelijk begroet door twee vrolijk zwaaiende mannen. Ze starten hun rondleiding buiten. We leren al snel dat kosten noch moeite zijn gespaard om de moskee optimaal te laten landen in de buurt. Zo is de kleur van de steensoort aangepast aan de kleur van de daken in de buurt en is aan de voorkant van de moskee een voetbalveldje en speeltuin aangelegd voor de buurt.
Voordat de eerste steen werd gelegd, is uitgebreid met omwonenden gesproken
Het is opvallend hoe vanzelfsprekend de moskee onderdeel wil zijn van de buurt. Nog voordat de eerste steen werd gelegd, is uitgebreid met omwonenden gesproken. Dat leverde meer op dan alleen draagvlak. Een buurtbewoner wees er bijvoorbeeld op dat het vanuit veiligheidsoogpunt verstandiger was om de vrouweningang niet aan de stille waterkant te maken, maar juist aan de straatzijde. Aldus geschiedde.
De moskee zelf staat bol van symboliek. Hoewel we niet gekomen zijn voor uitweidingen over de islam, neem ik met belangstelling kennis van de logica van de gebeden en dingen die in vijf (de basisplichten) of zes (de geloofsartikelen) komen. Voor Fatima is dit natuurlijk gesneden koek.
Groene begraafplaats
Op vrijdag komen hier niet minder dan 1500 mensen bidden. Er is denk ik geen kerk in Nederland die dit anno 2026 kan claimen. Over dat bidden gesproken: wie als eerste binnenkomt, staat vooraan. Wie later komt, sluit achteraan aan. Status, beroep of inkomen doen er niet toe.
Iedereen is welkom, moslim of niet, voor een gebed of niet
De moskee is eigenlijk te klein, het bestuur zoekt uitbreiding. Ook hebben ze een stuk grond aangekocht voor een islamitische begraafplaats. De ontwikkeling daarvan gebeurde opnieuw in nauw overleg met de omgeving: het wordt een groene begraafplaats die ze samen met lokale boeren inpassen in het landschap.
Onze gidsen zijn heel trots op het feit dat deze moskee inclusief is. Iedereen is welkom, moslim of niet, voor een gebed of niet. El Fath is Arabisch voor ‘de opening’, een woord waar je veel kanten mee op kunt. Ze zijn zelf van Marokkaanse origine (tweede generatie), maar hier komen alle nationaliteiten. Ook Turkse Nederlanders uit de buurt die liever hier naar de moskee gaan dan naar de Turkse moskee in een ander deel van de stad.
In hun statuten staat dat ze gematigde moslims zijn. Zelf vinden ze dat een beetje apart, want voor hen is iedere rechtgeaarde moslim gematigd: extreme moslims leven helemaal niet volgens de regels van de Koran.
Herverdeling binnen de islam
Een interessante link tussen zaken die met het uitoefenen van het geloof te maken hebben en de sociale kanten van dat geloof is de herverdeling binnen de islam. Het betreft hier de Zakat en de Sadaqah.
De Zakat is de derde zuil van de basisplichten en behelst een verplichte jaarlijkse bijdrage van iedere moslim die aan bepaalde vermogensvoorwaarden voldoet. Meestal gaat het om circa 2,5 procent van vooral het overtollige spaargeld en bepaalde liquide bezittingen, zoals aandelen die zonder waardeverlies te gelde gemaakt kunnen worden. De opbrengst is bestemd voor zelf te kiezen specifieke groepen, zoals armen, wezen, reizigers en bekeerlingen.
De Zakat kan ook effectief zijn in het verkleinen van vermogensongelijkheid
Ik kan als econoom niet nalaten te bedenken wat de voor- en nadelen van deze vorm van herverdeling zijn ten opzichte van de westerse variant via belastingen en de overheid. Twee voordelen die me onmiddellijk te binnen schieten: het gaat met veel lagere transactiekosten gepaard dan belastingen en de menselijke maat is veel gemakkelijker te hanteren. Als de gemeenschap klein genoeg is, is de kans op ‘duiken’ of in de laatste maand snel iets duurs kopen niet zo groot.
Nog even verder redenerend bedenk ik: de Zakat kan ook effectief zijn in het verkleinen van vermogensongelijkheid. Ik fantaseer over verwende rijkaards die een paar miljardjes dienen af te tikken voor de kwetsbaren, in plaats van raketten naar Mars te sturen of verkiezingen te beïnvloeden.
Sadaqah is een vrijwillige bijdrage. Deze geven de gelovigen meestal als er een concreet doel is, zoals destijds het bouwen van deze moskee. Dat gebeurde geheel uit eigen middelen. Wie een groot bedrag schenkt voor een activiteit of verbouwing, wil daar lang niet altijd een naamplaatje voor terug. Integendeel zelfs. Juist het anoniem geven wordt gezien als de meest oprechte vorm van liefdadigheid.
Sociaal vangnet
Op een heel andere manier werkt de moskee aan een ander schaars product van de moderne tijd: concentratie. Studenten die de Koran (woord voor woord) van kaft tot kaft uit het hoofd leren, doen dat op een ouderwetse manier. Geen apps of interactieve schermen, maar overschrijven op een eenvoudig whiteboard, herhalen, oefenen en nog eens herhalen.
Ik vraag me af hoeveel jongeren met een door TikTok getrainde aandachtsspanne dat nog zouden volhouden. Los van de religieuze inhoud is het in cognitief opzicht bepaald geen verkeerde hersentraining.
Eén van de mannen maakt een grap over de besparingen op de ggz
Maar de grootste maatschappelijke waarde is wat minder zichtbaar. De moskee functioneert als een sociaal vangnet. Vooral voor ouderen geeft het ritme van de vijf dagelijkse gebeden structuur aan de dag. Mensen kennen elkaar. Als iemand die normaal gesproken altijd aanwezig is ineens een paar dagen niet opduikt, wordt er gebeld of aangebeld. Is iemand ziek, dan staat er al snel iemand op de stoep met een beterschapsmandje. Daardoor gebeurt hier niet wat we geregeld in de krant lezen: dat iemand wekenlang overleden in huis ligt zonder dat iemand het merkt.
Toen we nog op het parkeerterrein stonden, kwam er – haast alsof dat zo bepaald was – een jongen aanrennen. Hij meldde spontaan dat hij het geestelijk heel moeilijk had, maar dankzij een gesprek met de imam flink is opgeknapt. Eén van de mannen grapt al over de besparingen op de ggz. Maar het is geen grap, eigenlijk.
Oneindige opbrengst
Later krijgen we nog een presentatie en komen alle andere sociale activiteiten langs, variërend van thema-avonden, scholing en huiswerkbegeleiding tot voedsel uitdelen en dialoogavonden voor ouderen en jongeren. Ga maar na wat dit doet: voor doelgroepen voor wie de weg naar de overheid niet altijd gemakkelijk is, zijn deze diensten gratis én vertrouwd binnen de eigen gemeenschap beschikbaar. Bovendien staan ze open voor iedereen die wil aanschuiven.
Er gaat geen cent subsidie hiernaartoe
Aan vrijwilligers geen gebrek hier, het zijn er wel honderd. Alleen de twee imams worden betaald, uit eigen middelen. Er gaat geen cent subsidie hiernaartoe. Een Social Rate of Return van oneindig, want delen door nul levert op deze manier oneindig op. Misschien is dat ook wel symbolisch, want Allah wordt in de Koran ook wel Al-Akhir genoemd: de laatste of oneindig.
Marcel Canoy is hoogleraar gezondheidseconomie en dementie aan de VU. Hij is daarnaast werkzaam bij VitaValley en bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM).