Psychologie is overal. Op het werk, waar je met een kleurenschema in de hand de blauwe persoonlijkheid van je collega leert begrijpen. In de liefde, waar je te maken hebt met bindingsangst of anders verlatingsangst. In de politiek, waar de populist wint door te appelleren aan ‘universele instincten die ons onderbewuste sturen’. En in de spreekkamers van de verzorgingsstaat, waar het draait om gedragsverandering en stressreductie. Naast achttien miljoen bondscoaches hebben we ook achttien miljoen psychologen.
Een beetje meer ‘zelfreiniging’ kan in de psychologie geen kwaad
Veel is psychologie van de koude grond. Onder dat kleuterschema met kleurtjes – zogenaamd gebaseerd op Carl Gustav Jung ‒ ligt helemaal geen wetenschappelijke basis. Ook van de stelling dat armoede het IQ verlaagt, blijft weinig heel, blijkt uit een recent proefschrift.* Niet gek, want veel van de psychologische experimenten worden gedaan door jonge, mannelijke studenten van Amerikaanse universiteiten. En een aanzienlijk deel ervan blijkt bij herhaling helemaal niet dezelfde uitkomsten te krijgen. Een beetje meer ‘zelfreiniging’ kan in de psychologie dus geen kwaad.
Temeer vanwege de vele nadelige neveneffecten van onze psychologische cultuur. Te beginnen bij de lange wachtlijsten in de jeugdzorg en de ggz. Er zijn heus mensen met serieuze psychische problematiek. Maar nu diagnosticeren doodgewone jonge mensen continu hun menselijk tekort: lieve ChatGTP, heb ik autisme of borderline? Hun doorgeslagen zelfbewustzijn is ziekmakend.
Dan liever literatuur of kunst als balsem voor de ziel, of de kerk of de moskee
Natuurlijk moeten we aandacht hebben voor de menselijke ziel. Toch is dat wat psychologie helemaal niet doet, ondanks haar naam (studie van de ziel). Wie weleens te maken krijgt met een psycholoog – en wie niet – ziet al snel de bodem van de trukendoos, met daarin onder andere ‘piekerkwartieren’ (max 15 minuten per dag). Nee, dan liever literatuur of kunst als balsem voor de ziel, of desnoods de kerk of de moskee.
Heel wat te fixen
Onlangs bladerde ik in de stationsboekhandel door het goed verkochte Psychologie Magazine. ‘Somber na de feestdagen? Januariblues zijn heel normaal (en dit helpt ertegen).’ ‘Wat maakt jouw leven de moeite waard? 4 oefeningen om dat te onderzoeken.’ We hebben blijkbaar heel wat te fixen. De psychologie zet ons aan om heel erg op onze gevoelens te letten, constateert sociologe Eva Illouz in haar boek Explosieve moderniteit. En die worden vaak geïnterpreteerd als schendingen van onze waardigheid; we voelen ons snel gekrenkt. Het ‒ onbedoelde – gevolg volgens haar is dat er ongekend veel boosheid is. Op hulpverleners, op bazen en collega’s, op buren, op politici. We hebben zelfs een tv-programma met als titel Boos.
De bestseller The Let Them theory van Mel Robbins lag er ook. Die komt erop neer dat je je niets van anderen moet aantrekken, want je kan toch geen invloed hebben op hun acties, gevoelens en keuzes. Je moet alleen maar doen waar je zelf controle over kan hebben. De locus of control – ook zo’n term uit de psychologie. Wat is dát nu? Hoezo hebben we geen invloed op anderen? We zijn door en door sociale wezens. ‘Ik doe alleen maar wat binnen mijn controle ligt’, zei een gefortuneerde ondernemer onlangs tegen mij. Dus geen geld naar ontwikkelingsprojecten meer. Dergelijke psychologiepraat legitimeert dus ook nog eens een gebrek aan maatschappelijke verantwoordelijkheid.
Me, myself and I
Het ergste is dat psychologie ons afhoudt van het analyseren van structurele machtsverhoudingen. We kijken naar de stress van het individu en stellen de schuldenindustrie niet ter discussie. We proberen mensen van hun gokverslaving af te praten met cognitieve gedragstherapie, maar stellen geen paal en perk eraan door de wetgeving terug te draaien. We werken aan het zelfvertrouwen van werklozen en veranderen niets aan de arbeidsmarkt. Dus: departementen, gemeenten, uitvoeringsorganisaties, een beetje minder psychologie aub. Want door de stille ideologie van de psychologie besteden we al onze energie aan me, myself, and I. Of is dat nu projectie?
Monique Kremer is hoogleraar Actief Burgerschap en voorzitter van de Adviesraad Migratie
Noot
* Ernst-Jan de Bruijn, Laten we stoppen met uitspraak dat armoede het IQ verlaagt. ESB, 107(4813), 15 september 2022
Foto: Joris van den Einden