Dit is de tijd van het jaar van terugblikken. Vaak doe ik dat door te kijken wat goed ging in het jaar met een vooruitkijkje naar het komende jaar. Daarin schiet ik ook wel eens goed mis. Zo dacht ik eind 2022 dat Oekraïne aan de winnende hand was en Trump zijn herverkiezing kon vergeten. Ook zouden er redenen zijn tot optimisme over internationale stabiliteit en polarisatie.
Ons land wordt bestuurd wordt door een regering die voortdurend struikelt over zelf neergelegde bananenschillen
Het is altijd goed optimistisch te zijn. Maar dit jaar is het zelfs voor deze rasoptimist niet te doen om met zo’n lijstje te komen. Met de aanhoudende oorlog in Oekraïne, de humanitaire ramp in Gaza, de herverkiezing van Trump en al het leed dat veroorzaakt wordt door klimaatveranderingen, is het wat pover om aan te komen zetten met de bevrijding van Syrië waar we ook nog maar moeten zien hoe dat zich gaat ontwikkelen. En dan hebben we het nog niet eens gehad over ons land dat bestuurd wordt door een regering die voortdurend struikelt over zelf neergelegde bananenschillen. Om vervolgens links, de rechters of Europa daar de schuld van te geven, in de hoop kiezers zand in de ogen te gooien na het onvermijdelijke premature einde van het kabinet.
Er zijn drie grote thema’s waar wel vooruitgang in het verschiet ligt
Dat einde biedt ook inspiratie voor deze terugblik. Wat zou een volgend kabinet (waar optimistisch gesproken de PVV en de BBB geen deel van uitmaken) beter doen dan het huidige kabinet? Dat maakt zo’n lijstje wel makkelijker te schrijven, al moeten we realistisch blijven. Ook de kabinetten Rutte I-IV hebben serieuze steken laten vallen. Zo verwacht ik geen groot heil op de woningmarkt of de gezondheidszorg. Er zijn drie grote thema’s waar wel vooruitgang in het verschiet ligt.
1. Migratie
Hét thema van de verkiezingen laat zien dat het huidige kabinet niets voor elkaar krijgt. Minister Faber die er niet in slaagt ook maar iets voor te stellen dat niet onderuit gaat in het Parlement, bij de rechter of sneuvelt door de realiteit van de lokale politiek. En dan hebben we nog de beschamende motie van VVD-kamerlid Becker, nota bene initieel gesteund door CDA, SP en CU. De motie verzocht de regering om gegevens bij te houden over de culturele en religieuze normen en waarden van Nederlanders met een migratieachtergrond. En dat terwijl het best goed gaat met integratie in ons land. Populisme gedijt het best bij chaos en chaos is wat we krijgen.
Realistisch gezien gaat het dan vooral over de toon van het debat
Het lijkt daarom niet moeilijk voor een volgend kabinet om dit beter te doen. Realistisch gezien gaat het dan vooral over de toon van het debat. Zeer belangrijk uiteraard, want juist de huidige toon maakt normaal beleid volstrekt onmogelijk. Het leidt tot polarisatie en maakt daardoor integratie juist moeilijker. Een statushouder vroeg vorige week nog aan mij wat hij moest doen om te worden als een Nederlander. Een vraag die alleen maar te bevatten is in het huidige kwaadaardige discours, want we weten allang dat integratie geen assimilatie is en dat mensen die hier komen net zo goed iets te brengen hebben als te halen.
Hoe geef je een humaan asielbeleid vorm zonder ongewenste aanwas?
Een volgend kabinet krijgt wel te maken met uitdagingen waar geen simpele oplossing voor is. Hoe geef je een humaan asielbeleid vorm zonder ongewenste aanwas? Hoe zorg je voor een betere aanpak van arbeidsmigratie zonder dat de economie (die deels baat heeft bij uitbuiting) daaronder leidt? Hoe organiseer je de hoeveelheid internationale studenten zo dat er voldoende woningruimte overblijft?
2. Klimaat
Het is ondoenlijk een klimaatbeleid te voeren als de grootste partij klimaatontkenner is en een andere regeringspartij zich ontpopt als verlengstuk van de Agro-Nutri lobby. Ga daar maar eens fatsoenlijk stikstofbeleid mee voeren. Het klimaat zelf trekt zich natuurlijke niets aan van deze onverkwikkelijke configuratie. Extreme droogte leidend tot watertekorten, overstromingen, bosbranden en stormen die aan veranderingen van het klimaat te wijten zijn. De economische schade wordt geraamd op een duizelingwekkende 300 miljard euro, het gehele BBP van pakweg Finland. En dan hebben we het nog niet eens over de humanitaire gevolgen of de lange termijn effecten.
Zo is overtuigend aangetoond dat we aanzienlijk kunnen winnen door Tata Steel naar Spanje te verhuizen
Ook op dit vlak kan het alleen maar beter gaan. De grootste uitdaging voor een komend kabinet is hoe een klein land als Nederland, dat afhankelijk is van de medewerking van grote vervuilende landen, eigenstandig beleid kan voeren dat effectief is en de economie niet nodeloos schaadt. De belangrijkste winst valt hier te halen door zaken waar we goed in zijn, zoals waterbeheer, optimaal uit te nutten en tegelijk vervuilende industrieën te weren. Zo is overtuigend aangetoond dat we aanzienlijk kunnen winnen door Tata Steel naar Spanje te verhuizen. Het leed van banenverlies is te overzien aangezien de meeste mensen zo weer een nieuwe baan vinden. De milieuwinst is aanzienlijk en niet alleen voor Nederland, eenvoudigweg omdat in Spanje meer ruimte is en meer zon. Idem voor de Nederlandse landbouw.
Verplaats de veeteelt naar Midden- en Oost-Europa
Die produceert in hoge mate voor de export in Europa. Stikstofverbindingen afkomstig uit de veeteelt slaan lokaal neer. Stikstof is alleen een probleem als het te veel is, waardoor spreiding een oplossing is. In Midden- en Oost-Europa is nog veel open ruimte. Verplaats veeteelt van Nederland daarnaar toe. Iedereen (behalve de BBB) blij.
3. Onderwijs
Het kabinet wil alle problemen oplossen met innovatie. Het staat 85 keer in het regeerprogramma. De Haarlemmer wonderolie van Schoof haalt ons uit de klimaatellende (groene groei!) en lost woningnood op. Landbouw? Innovatie! Migratie? Innovatie! Minister Agema denkt zelfs dat de krapte op de arbeidsmarkt en administratieve lasten in de zorg magisch verdwijnen door AI.
Inzetten op innovatie is precies het omgekeerde van miljarden op onderwijs bezuinigen
Ondanks de soms onrealistische verwachtingen is het natuurlijk helemaal niet gek om in een kennisland als Nederland je geld in te zetten op innovatie. Maar daar ligt meteen het addertje onder het gras. Je geld inzetten is precies het omgekeerde van miljarden op onderwijs bezuinigen, zoals dit kabinet heeft besloten. Dat de huidige minister van onderwijs Eppo Bruins in zijn vorige baan als voorzitter van de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie hard pleitte voor méér geld voor onderwijs omdat Nederland anders ‘stil zou komen te staan’ is voorbij ironie.
De opgave voor het komende kabinet is daarom vrij simpel: put your money where your mouth is en investeer in de toekomst in plaats van het ‘na mij komt de zondvloed’-beleid van het kabinet vooruitSchoof.
De belangrijkste taak is om een einde te maken aan de polarisatie die ons land gijzelt
De belangrijkste overkoepelende taak van het volgende kabinet is om een einde te maken aan de polarisatie die ons land gijzelt. Het maakt niet alleen fatsoenlijk beleid op het gebied van migratie onmogelijk, maar maakt alles ingewikkeld. Neem als voorbeeld het conflict in Gaza. Als elke vorm van kritiek op Israël gereduceerd wordt tot antisemitisme is een redelijk debat onmogelijk. En een redelijk debat, met ruimte voor standpunten van alle kanten, is de basis voor voorspoed.
Neem een voorbeeld aan de koning die in zijn kersttoespraak de volgende zinnen sprak: ‘Het oplossen van de grote wereldproblemen en de bittere conflicten elders gaat onze macht te boven. Maar zijn we daarmee machteloos? Nee, beslist niet! Want wat we wél kunnen doen, is zorgen dat we de verbittering en de haat niet importeren in onze straten. Wéérbaar zijn tegen alles wat ons uit elkaar drijft.’
Marcel Canoy is hoogleraar gezondheidseconomie en dementie aan de VU. Hij is daarnaast adviseur van de Autoriteit Consument & Markt (ACM)