Onze samenleving lijkt getekend door toenemende polarisatie. In een recent onderzoek van YoungXperts onderzochten wij hoe jongeren dat beleven. Dat deden we met jongeren van 12 tot 29 jaar. In brainstormsessies deelden we onze wetenschappelijke kennis met jongeren. Zij op hun beurt vertelden ons wat hun perspectief op het probleem is. Ook daagden we jongeren uit om mee te denken over oplossingen.
Grote zorgen
Uit ons onderzoek komt naar voren dat een grote meerderheid van de jongeren polarisatie ervaart. Liefst vier op de vijf jongeren merkt dat mensen in Nederland steeds sterker van mening verschillen en negatiever over elkaar denken. Polarisatie is volgens de jongeren vooral zichtbaar in de politiek, op school en online.
Jongeren merken dat we niet meer naar andere meningen willen luisteren
Jongeren die meer polarisatie ervaren, maken zich daar ook meer zorgen over. Vooral de manier waarop we in de samenleving omgaan met meningsverschillen baart hen zorgen. Jongeren merken dat we niet meer naar anderen willen luisteren. Laat staan dat we elkaar proberen te begrijpen. Daardoor durven we steeds minder openlijk voor onze mening uit te komen, voelen we ons onbegrepen en wordt samenwerken ingewikkeld. Dit is één deel van het verhaal.
Een ander deel is dat jongeren die zich zorgen maken over polarisatie vaker het gevoel hebben dat de samenleving niet naar ze luistert. Ook maken ze zich zorgen over hun eigen toekomst. Tegelijkertijd zijn jongeren die zich meer zorgen maken over polarisatie politiek actiever. Ze zijn gemotiveerder om te stemmen, petities te ondertekenen, lid te worden van een politieke organisatie en mee te doen met demonstraties.
Onze bevindingen sluiten aan bij eerder onderzoek dat het hardnekkige beeld van jongeren als politiek apathisch en ongeïnteresseerd weerlegt. Sterker nog, de zorgen over polarisatie onder jongeren weerspiegelen juist hun grote maatschappelijke betrokkenheid.
Concrete oplossingen
Jongeren denken graag mee over oplossingen voor de in hun ogen belangrijkste maatschappelijke problemen. Zo vinden ze dat de samenleving beter moeten leren omgaan met meningsverschillen.
Veel jongeren nemen hun verantwoordelijkheid daarin, blijkt uit ons vragenlijstonderzoek. Ze proberen de ander beter te begrijpen en raakvlakken te zoeken. Of ze maken een grapje of trachten de ander te overtuigen.
Jongeren gebruiken weinig vermijdende of vijandige strategieën, zoals plotseling van onderwerp veranderen of de ander belachelijk maken. Overigens kan dit wel verschillen per onderwerp en gesprekspartner. Meer dan de helft van de jongeren vindt dat je altijd je mening moet kunnen delen, maar ze realiseren zich ook dat het soms kan leiden tot conflict met anderen.
Wat staat ons volgens jongeren te doen?
Willen politici ook als voorbeeld dienen, dan moeten ze elkaar voortaan laten uitpraten in het debat
Jongeren willen zelf verantwoordelijkheid nemen door vaker uit hun bubbel te stappen, door elkaar aan te spreken op haat zaaien en door kritisch te blijven denken, ook over de eigen mening.
Ze verwachten echter ook dat volwassenen het goede voorbeeld geven. Bijvoorbeeld dat docenten tijd vrijmaken in lessen om het gesprek aan te gaan over gevoelige onderwerpen en leerlingen ondersteunen in hun denkproces door vragen te stellen. Ook ouders hebben een rol. Zij kunnen jongeren helpen door hun beslissingen uit te leggen, en jongeren leren om met hun gevoelens om te gaan. Willen politici ook als voorbeeld dienen, dan moeten ze elkaar voortaan laten uitpraten in het debat en discussiëren op de inhoud.
Socialmediagebruik
Tenslotte vinden jongeren dat we gezamenlijk moeten werken aan een positieve sfeer op de social media. Uit ons vragenlijstonderzoek komt naar voren dat vrijwel alle jongeren vaak harde en extreme meningen op de social media voorbij zien komen. Jongeren zien polariserende content waarin meningsverschillen tussen groepen worden benadrukt en versimpeld en meningen worden gepresenteerd als feiten.
Niet alle jongeren zijn voorstander van een leeftijdsgrens voor social mediagebruik
Jongeren zijn bereid zijn om ook bij het gebruik van social media hun verantwoordelijkheid te nemen, bijvoorbeeld door hun schermtijd te beperken, geen gebruik te maken van een anoniem account of bewerkingstools. Ze verwachten dat de overheid en social media platforms zich ook inzetten.
Niet alle jongeren zijn voorstander van een leeftijdsgrens voor social mediagebruik. Waar sommige jongeren een dergelijke maatregel als belangrijke oplossing zien, mits er onderscheid wordt gemaakt tussen platforms, stellen andere jongeren de keuzevrijheid voorop. Meer eensgezindheid bestaat er over maatregelen ten aanzien van het gebruik van algoritmes en een beperktere toepassing van AI.
Ouders en docenten kunnen eveneens helpen, onder anderen door in gesprek te gaan met jongeren om te begrijpen wat er speelt online, zonder meteen te bestraffen of af te keuren.
Belangrijk signaal
Onderzoekers buigen zich geregeld over de vraag of polarisatie nu meer voorkomt dan vroeger. Ook hier is veel gepubliceerd over al dan niet bestaande dan wel toenemende polarisatie op maatschappelijke thema’s tussen bijvoorbeeld regio’s of opleidingsgroepen.
Wij vinden het een belangrijk signaal dat jongeren zich zorgen maken over polarisatie. Opgroeiend in een snel veranderende samenleving hebben zij scherp zicht op wat er speelt. Onze respondenten benadrukken dat er een snelle wisseling is van onderwerpen die tot polarisatie leiden. Denk bijvoorbeeld aan de coronapandemie en het genocidale geweld door Israël in Gaza.
Het perspectief van jongeren kan ons helpen beter te begrijpen wat er aan de hand is, en hoe we polarisatie kunnen tegengaan door verbinding te zoeken.
Judith van de Wetering is Healthy Start Fellow Jongerenparticipatie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Lysanne te Brinke is Healthy Start Ambition Lead Jongerenparticipatie en universitair docent aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Eveline Crone is hoogleraar Developmental Neuroscience in Society aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Dit YoungXperts-project is een samenwerking tussen wetenschappers van de Erasmus Universiteit Rotterdam, Universiteit van Amsterdam en Universiteit Leiden en Healthy Start, Hot Politics Lab, Project Media Minds, TIME OUT., STAD, Lieve Mark en Albeda.
Foto: Kuba Bożanowski (Flickr Creative Commons)