Hulpverlener moet niet opjagen, maar doormodderen

Marc Räkers is geraakt door de opmerking van Andries Baart dat de Eropaf! aanpak mensen opjaagt. Als mede-grondlegger van Eropaf ! wijst hij erop dat in deze sociale werkmethodiek (evenals bij Eigen Kracht en Presentie) juist de mens in kwetsbare omstandigheden het tempo aangeeft.

De kritiek van Baart zoals hij die in zijn artikel verwoordde, raakte me vooral omdat de Eropaf!-beweging en de stichting Presentie waarvan Baart de grondlegger is veel uitgangspunten delen. Waar Eropaf! de woorden ‘contact maken’ en ‘contact houden’ gebruikt, bedient Presentie zich van het begrip ‘relatie’. Inhoudelijk bedoelen we echter hetzelfde, namelijk ongevraagde en onvoorwaardelijke aandacht voor mensen van wie je als sociale professional vermoedt dat ze die kunnen gebruiken. De benadering is niet gericht op het disciplineren van kwetsbare mensen, maar op respectvol aansluiten, aanvoelen en meebewegen. Inzet van de professional daarbij is om in het door cliënt aangegeven tempo een bestendige relatie op te bouwen. Op basis van die relatie kan hij kwetsbare mensen ondersteuning bieden bij de exploratie van hun eigen kracht en die van hun sociale omgeving.

Afkerige houding lokt meteen tegenbeweging uit

De Presentiebenadering, Eropaf! en de Eigen Kracht Centrale maken alle drie deel uit van een tegenbeweging die zich richtte tegen de opvatting onder sociale professionals dat je mensen alleen kunt helpen als zij ‘intrinsiek gemotiveerd’ zijn. Door deze afkerige houding kon het gebeuren dat de grote steden in ons land twintig jaar geleden werden geconfronteerd met een almaar groeiend leger aan mensen die op straat leefden, vervuild waren, uit vuilnisbakken aten en verdwaasd rondliepen, vaak tot grote schrik van het winkelende publiek.

De afkerige houding van ingrijpen zoals die toen opgeld deed, heeft vanaf het begin kritiek opgeroepen en leidde vrijwel onmiddellijk tot de vorming van een tegenbeweging, eerst in de geestelijke gezondheidszorg (bemoeizorg) en later in de maatschappelijke opvang (Eropaf!). Niet de ‘intrinsieke motivatie’ van mensen, maar het opbouwen van een relatie is volgens de tegenbewegers cruciaal. De professional moet er gewoon zijn voor de ander en niet handelen op basis van vooraf opgestelde plannen, doelstellingen of handelingsprotocollen. Sterker nog, hij moet vooral ‘actief afwachten’.

Zelf heb ik wekenlang huisbezoeken gebracht aan een vrouw die mijn aanwezigheid aanvankelijk maar weinig op prijs leek te stellen. Ze was verbaal agressief en afwerend, maar - en dat is heel belangrijk - ze stuurde me niet weg. Op een dag dat we weer tegenover elkaar zaten in die vervuilde, met dichte gordijnen van de buitenwereld afgesloten woonkamer stak ze me plotseling haar pakje shag toe. Met dat simpele gebaar liet ze weten dat ze contact wilde. En dat gaf mij als professional de mogelijkheid om haar, zij het heel geleidelijk, ondersteuning aan te bieden.

Sociaal werker moet vooral doormodderen

Dit voorbeeld geeft aan dat professionals er beter aan doen om niet meteen sturend in te grijpen. De Amerikaanse emeritus hoogleraar sociologie Charles Lindblom zou mijn ogenschijnlijke nutteloze bezoeken waarschijnlijk ‘doormodderen’ (muddling through) hebben genoemd. Doormodderen niet in de zin van klungelen, maar op bewuste en weloverwogen wijze doorgaan waar anderen het al lang zouden hebben opgegeven, vaak met als enige doel het leggen van contact en het opbouwen van een relatie. Door die relatie vervolgens telkens opnieuw te bevestigen, ontstaat er idealiter een binding tussen de professional en cliënt.

De doormodderende professional is ‘slow’, zoals de internationale beweging voor een gastronomie gericht op lekker, puur en eerlijk voedsel dat ook is. In beide gevallen staan onthaasting, oorspronkelijkheid, ambachtelijkheid, zorgzaamheid en kwaliteit voorop. Ook bij de stichting Present, de Eropaf!-beweging en de Eigen Kracht Centrale staan deze begrippen hoog in het vaandel. Of de professional nu van de ene of de andere benadering uitgaat, hij doet dat altijd met compassie en respect voor de persoon tegenover hem. Ook probeert hij een relatie op te bouwen die gekenmerkt wordt door wederkerigheid en medemenselijkheid. Dat is namelijk de essentie van liefdevol en verstandig doormodderen. Zij karakteriseren de ‘langzame’ benadering van de mens in kwetsbare omstandigheden die de tegenbeweging in zorg en welzijn voorstaat.

Grootste obstakel: meetbare afspraken die gemeenten willen

Het grootste obstakel voor een dergelijke zorg wordt opgeworpen door gemeenten die de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning in dwingende kaders proberen vast te leggen. Vrijwel zonder uitzondering proberen de lokale overheden de inspanningen en resultaten van sociaal werk te definiëren in tel- en meetbare eenheden. Op basis daarvan kunnen ze namelijk afrekenbare productafspraken maken met instellingen.

Die afspraken staan niet alleen haaks op de uitgangspunten van slow sociaal werk, ze leiden ook tot een zorgval waardoor mensen eerder dieper in de problemen komen dan dat hen oplossing wordt geboden. Terecht zegt Andries Baart dat presente zorg uitweg kan bieden. Hij erkent tegelijkertijd dat die zorg moeilijk te plannen, organiseren en controleren is omdat de werkelijkheid complex is. Maar, aldus Baart, de professional kan al doende leren. Essentieel voor zijn leerproces is een voortdurend contact met de mens in kwetsbare omstandigheden om wie hij zich bekommert. Ook bewegingen die veel uitgangspunten delen en in wezen bondgenoten zijn, kunnen van elkaar leren door voorbij te gaan aan eerste aannames en meer aandacht te hebben voor wat hen bindt dan voor wat hen onderscheidt.

Marc Räkers werkt voor de stichting Eropaf! en is tevens verbonden aan het lectoraat Outreachend werken, preventie en herstel van de Hogeschool van Amsterdam.

Dit artikel is een bewerking van een artikel dat eerder verscheen in SoZio en dat hier is te lezen. 

Dit artikel is 1069 keer bekeken.

Reacties op dit artikel (7)

  1. Beste Marc, ik denk eigenlijk dat het misverstand gewoon komt door de naam met uitroepteken erachter. Deze roept het wij-zullen-dit-varkentje-eens-wassengevoel op. Niks mis mee overigens, en in jullie geval ook niet zo bedoeld, maar op een of andere manier niet zo passend bij jullie doelgroep denk ik.
    Groet en veel succes met deze waardevolle dienstverlening!

  2. Nieuwe deursticker nodig: Nee, geen hulpverlener

    De sociale professional komt langs. Of u het wilt of niet. Hij weet precies waar u behoefte aan heeft. Hij werkt niet met zichtbare afvinklijsten en protocollen, maar heeft die in zijn hoofd verborgen. Hij komt met u een relatie tussen professional en cliënt opbouwen, of u het wilt of niet. Hij komt net zo vaak langs, totdat u een signaal geeft dat hij goed bezig is. Als u hem een sigaret aanbiedt, is dit al voldoende om hem het bewijs te geven dat hij zinvol bezig is. En dan komt u op zijn lijst successtory’s en gebruikt hij uw situatie om artikelen en boeken te schrijven en om les te geven in “Hoe gedraagt de professionele hulpverlener zich” en om te bewijzen dat de subsidie niet verspild is. De professionele relatie is er alleen tussen 9 en 5. Dan gaat de “professional” weer naar zijn comfortabele leventje en slaapt heerlijk. Hij heeft “belangrijk werk” gedaan.

    Nederland is vergeven van de sociale professionals. Blind en doof buitelen ze over elkaar heen, gretig op zoek naar losers. Want die moeten “pro-actief” geholpen worden. Eropaf!

    Wij hebben er ook ervaring mee. Eén van onze kinderen viel uit van school en er kwam een tsunami aan hulpverleners op gang. Liefst bij ons thuis. Na de GGZ-medewerkers de deur uitgewerkt te hebben, hebben we onze deur stevig dicht gehouden voor de stoet BJZ-medewerkers, AMK-medewerkers, huisartsen, orthopedagogen, leerplichtambtenaren (als echte NSB-ers op zoek naar foute ouders), politie (zo’n jong grietje, wat gretig over ons twitterde, wat was ze goed bezig!), raadsonderzoekers, een piepjong grietje van de RMC, piepjonge gezinsvoogden, enz. Met arrogantie, betweterigheid, drang, dwang en intimidatie, zonder enige terughoudendheid, zonder enig respect voor privacy probeerden ze ons de regie van ons leven af te nemen. Daar zijn ze erg goed in. Want ze noemen het wel Eigen Kracht, maar zodra je andere keuzes maakt dan in de afvinklijsten staat, moet er ingegrepen worden.

    Wij zijn hoogopgeleide, betrokken ouders en hadden onmiddellijk door dat deze mensen vooral hun banen willen houden, niet weten wat luisteren is en niet werkelijk betrokken zijn. Wij zochten onze eigen weg, maar dat mocht niet. Om erger te voorkomen, want kinderen worden in Nederland zeer snel uit huis geplaatst, zijn we naar het buitenland vertrokken. Een aanrader! Wat een rust.

    Tip: Vermijd hulpverleners, en zeker jeugdzorg, die zichzelf aan u opdringen. Besef dat ze door een gordijn van vooroordelen naar u kijken, op zoek naar signalen, dat u hun hulp nodig zou hebben. Eenmaal in hun klauwen, kom u er niet gemakkelijk vanaf. U kunt veel meer zelf oplossen dan u denkt. Werkelijke, niet-gesubsidieerde vriendschap is daarbij veel waardevoller dan al die hulpverleners bij elkaar.

    Tip voor hulpverleners: Kijk eerst eens in de spiegel voor je jezelf opdringt aan een ander. Weet je werkelijk beter hoe een ander moet leven? Je denkt het te weten, maar je weet het niet.

  3. Ik reageer op de reactie van Kik de Jong. De aanduidingen “jong grietje; piepjong grietje en piepjonge gezinsvoogden” geven mij de indruk dat jong zijn op zich al diskwalificeert in de ogen van Kik. Maar de zin: ” Want ze noemen het wel Eigen Kracht, maar zodra je andere keuzes maakt dan in de afvinklijsten staat, moet er ingegrepen worden” triggert mij, omdat ik af en toe ook ingeschakeld wordt om mensen te ondersteunen bij het organiseren van hun “eigen kracht conferentie”.
    Uitgangspunt van de Eigen kracht-conferentie is dat mensen samen met mensen die om hen geven, familie, vrienden, buren, hun eigen aanpak en oplossingen zoeken voor de problemen waar ze zich mee geconfronteerd zien. Los van professionele afvinklijsten. Kik, wil je uitleggen waar je op doelt? Misschien niet Eigen Kracht conferenties?

  4. Misschien gaat het hier niet zo zeer om het verdedigen van Eigen Kracht conferenties, die naar mijn mening inderdaad op subsidiegeld uit zijn, maar om de ervaring die Kik heeft.

    Zelf ben ik één van de piep jonge professionals waar dhr. De Jong over spreekt en zie ik dit zeker gebeuren bij instanties die subsidie afhankelijk zijn en zich enkel richten op het halen van drempeloverschrijdingen en lokaal beleid.

    Ik denk echter wel dat er niets mis is met de methodiek, maar meer met de toepassing ervan

  5. Inderdaad, er zijn jonge, wijze mensen en oudere mensen, die weinig wijsheid hebben verworven. Leeftijd zegt op zichzelf niets, maar de meeste hulpverleners weten toch echt niet wat werkelijk hulp verlenen betekent. Een goede hulpverlener is iemand, die los durft te laten. Die weet hoeveel kracht de mens zelf heeft. Die niet de regie over neemt en daar ook geen enkele behoefte aan heeft. Die geen macht heeft en die ook niet wil. Die geen financiële belangen heeft. Die zich niet opdringt. Die weet dat de mens zijn eigen weg moet en kan vinden. Die bescheiden en respectvol is. Die in wezen overbodig is. Wij kennen een paar goede hulpverleners, in het alternatieve circuit, maar ze zijn zeldzaam.

    Wij doen alles op en met eigen kracht. Zonder hulpverlener. Alleen wij weten wat we nodig hebben. Niet altijd onmiddellijk, maar daar komen we wel achter. En dat is niets bijzonders, want dat heet gewoon “leven”, maar in Nederland weet men in feite niet meer wat dat is. Het ontbreekt in Nederland namelijk aan een zeer essentiële basis voor het leven. Vertrouwen.

    Vertrouwen ontbreekt bij vrijwel iedereen. Tenminste, vertrouwen in zichzelf en de ander. Men vertrouwt daarentegen blindelings op allerlei tests, afvinklijsten, protocollen, methodes enz. Men heeft voortdurend de zekerheid nodig dat men “het goed doet”. Men leeft niet werkelijk, maar leidt een imitatieleven. En men is uitermate wantrouwend naar de ander als deze niet leeft volgens de standaardnorm. Kinderen worden daarin meegezogen. Die krijgen van jongs af aan te horen wat de norm is en worden voortdurend getest en vergeleken met het gemiddelde. Voldoen ze daar niet aan, dan gaat men aan het kind rukken en trekken om in het sjabloon te passen. Dit probeert men te bereiken met begeleiding, bijles, straf, labels, behandelplannen, medicatie, enz. Ouders worden geacht mee te werken. Zoniet, dan komt jeugdzorg in actie, die wel raad weet met drang en dwang. De voortdurende kritiek en het gebrek aan acceptatie dragen niet bij aan enig welbevinden, maar leveren veel frustratie, onzekerheid en spanning op. En die uiten zich weer in ongewenst gedrag, zoals teveel eten, te weinig eten, druk of teruggetrokken gedrag, slecht slapen, hoofdpijn, ruzie, agressie, faalangst, perfectionisme, roken, drugs, drinken. Maar de wezenlijke oorzaak van veel gedrag snappen we niet. Omdat we vast zitten in onze denkpatronen.

    Een miskend gevolg van het feit dat we ons verlaten op een van buitenaf opgelegde norm, is dat we ons ook nergens verantwoordelijk voor voelen. De verantwoordelijkheid voor ons handelen leggen we bij een autoriteit. We doen alles goed, want we volgen toch keurig de regels? De leerkracht, de hulpverlener, ouders. Iedereen kan zich achter de protocollen en methodes verschuilen. Of achter “het beleid”. We leren kinderen vooral te vertrouwen op autoriteiten en niet op zichzelf. Dit is tegennatuurlijk en veel kinderen geven aan zich niet thuis te voelen in de maatschappij. Veel kinderen vallen uit van school. Want school is een eenheidsworstsysteem, vooral op gehoorzaamheid en reproductie gebaseerd. En de maatschappij staat met de mond vol tanden en weet niets anders te verzinnen dan weer meer blikken hulpverleners, meer straf, meer controle, meer drang en dwang.

    Hoe kunnen we bijdragen aan een wereld waar wantrouwen en gebrek aan acceptatie plaats maken voor wijsheid en vertrouwen? Verbeter de wereld en begin bij jezelf. Loslaten en in de spiegel kijken. Geef de boodschap dat de ander het op zijn manier kan. En dat zijn manier goed is. En dat laatste vinden we maar moeilijk.

    Een “Eigen-Krachtconferentie”? Weer een methode. Je kunt niet leven volgens een methode, maar toch blijven we op zoek naar de ultieme methode. Sommige familieleden en vrienden zijn daar absoluut ongeschikt voor, omdat ze zelf angstig en wantrouwend zijn en vol vooroordelen zitten. Laat mensen hun eigen weg kiezen en zit niet voortdurend op hun nek. En dan gaat een kind maar eens een paar jaar niet naar school. Of dan eet je maar eens een tijd teveel. Nou en? Wees niet zo bang! Het komt goed. Echt waar.

    Een paar aanraders:
    1. Ricardo Semler: De kapitale kracht van geluk, Tegenlicht, 21 jan 2013
    2. Ken Robinson: Changing education paradigms, Youtube
    3. Tex Gunning (CEO TNT Express): Value-based education, NIVOZ-lezing, okt 2011
    4. Hoogleraar jeugdbescherming Ido Weijers: Laat kinderen met rust, Parens patriae, enz.
    5. Krishnamurti: Verzamelde werken van deze zeer wijze man
    6. Lost boys, lost mother, lost girl: 3 documentaires van Margit Balogh over het immer falen van de hulpverlening
    7. Rapporten Kinderombudsman: “Van leerplicht naar leerrecht”, “Is de zorg gegrond?”
    8. De slag om Nederland: de waanzin van de kleutertoets, april 2013

  6. Beste mijnheer Kik de Jong

    Wat rechten en de wet betreft heeft u volledig gelijk !
    Bemoeizorg had dit moeten respecteren zoals dat hoort daar zijn de richtlijnen en wetten voor gemaakt door de regering.
    Bemoeizorgteams houden zich niet aan regels en gaatn bijna altijd ver over de schreef.
    Dat is bij ons bekend.
    Mensen doen er niet toe het gaat er gewoon om dat bemoeizorg gelijk krijgt.
    Ze willen hun zin doordrijven en hun gelijk krijgen en ze hebben hier ook alle illegale/strafbare middelen en technieken voor zo langzamerhand.
    Zo worden ze ook opgeleid.
    U heeft met alles wat u schrijft volledig gelijk het is uw recht om zo te handelen.
    Bemoeizorg dient verboden te worden bemoeizorg is in alle opzichten verkeerd.

    De bemoeizorgers die op bovenstaande zelf hebben gereageerd geven duidelijk aan dat het goed en leuk werk is.

    Verkrachters vinden ‘HUN WERK ook leuk gewoon doorgaan waar al STOP aangegeven is !
    Veel verschil is er niet…..verder blijven opdringen/doordringen tot resultaat ………….bemoeizorg is ziek !

  7. Alle lof voor Kik de Jong !
    Een echte vader die voor zijn gezin en rechten op komt !

    Vluchten naar het buitenland zegt genoeg over hoe slecht het momenteel in Nederland is door opdringing en hulpverleners die niet de juiste mensenkennis in huis hebben en alleen maar hun zin willen doordrijven voor resultaat .

    Ontzettend goed Kik dat je zelf voor de meest geschikte oplossing hebt gekozen.
    Zo hoort het.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *