Er zijn grote verschillen in hoe het met mensen gaat. Die ongelijkheid is hardnekkig en kan door onder meer (de nasleep van) de coronacrisis en de energiecrisis nog groter worden. Tekorten aan hulpbronnen spelen een grote rol in de ongelijkheid tussen groepen, zo laat de recente publicatie van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) Eigentijdse ongelijkheid zien. Maar ook problemen zoals weinig administratieve vaardigheden of financiële problemen kunnen meespelen, blijkt uit de nieuwe SCP-publicatie Zicht op zorgen. Grote verschillen kunnen leiden tot (verdieping van) scheidslijnen in de samenleving en tot sociale uitsluiting.
Kwetsbare situatie: veel problemen, weinig hulpbronnen
Een op de zes volwassenen heeft te maken met een stapeling van problemen. Zij hebben drie of meer problemen, bijvoorbeeld problemen met het huishouden doen, weinig sociale contacten én financiële problemen.
Bij mensen met minderjarige kinderen zien we dat een op de tien te maken heeft met een stapeling van problemen en zorgen. Deze ouders hebben niet alleen zorgen over de opvoeding of ontwikkeling van hun kinderen, maar hebben ook geldzorgen of zitten in een sociaal isolement (SCP, 2023).
Niet iedereen die zelf aangeeft ondersteuning nodig te hebben, vraagt daar ook om
We signaleren dat juist deze mensen met meerdere problemen over relatief weinig hulpbronnen beschikken die hun draagkracht zouden kunnen vergroten. Zij hebben bijvoorbeeld een laag inkomen en weinig veerkracht. Het is voor hen moeilijker om hun problemen het hoofd te bieden. Zo kunnen zij bijvoorbeeld minder makkelijk zelf ondersteuning inkopen of organiseren. Zij hebben bijvoorbeeld geen geld om een hulp in de huishouding te betalen of weten niet waar zij hulp kunnen aanvragen.
Ongeveer een op de tien volwassenen (1,3 miljoen mensen) heeft te maken met zo’n stapeling van problemen én weinig hulpbronnen, en verkeert daardoor in een kwetsbare situatie.
Ze participeren minder
‘Iedereen in Nederland verdient een goed bestaan en moet mee kunnen doen’, stelt het coalitieakkoord uit 2021. Dit lukt echter nog niet iedereen. Zo doen mensen in een kwetsbare situatie minder mee in hun vrije tijd, met bijvoorbeeld mantelzorg of uitgaan, en zijn zij vaker eenzaam dan mensen die niet in een kwetsbare situatie verkeren. Zij geven hun leven slechts een rapportcijfer 6,3, terwijl de bevolking als geheel haar leven met gemiddeld een 7,8 waardeert.
Figuur 1: Aandeel volwassenen dat participeert in hun vrije tijd, naar kwetsbaarheid (2021)
Figuur 2: Aandeel volwassenen dat zich eenzaam voelt, naar kwetsbaarheid (2021)
Figuur 3: Gemiddelde tevredenheid met het leven (rapportcijfer), naar kwetsbaarheid (2021)
Bron figuren 1-3: Zicht op zorgen, SCP, 2023
Niet iedereen heeft ondersteuning nodig
Een deel van de mensen in een kwetsbare situatie redt zichzelf en een deel krijgt ondersteuning. Vaak is er ondersteuning van het eigen netwerk, soms van beroepskrachten of een combinatie van beide. Een deel doet bepaalde activiteiten niet of kan dat niet, maar krijgt daar ook geen ondersteuning bij. Het gaat dan vaak om (ondersteuning bij) sociale contacten of de vrijetijdsbesteding.
Niet iedereen die zelf aangeeft ondersteuning nodig te hebben, vraagt daar ook om. Dat doen mensen bijvoorbeeld niet omdat ze onafhankelijk willen blijven, omdat ze denken dat zij niet in aanmerking komen of inschatten dat het te duur is.
Wat gemeenten kunnen doen
Wat betekenen de uitkomsten voor (het beleid in) het sociaal domein? Overheden, werkgevers en professionals kunnen mensen in een kwetsbare situatie beter hulp bieden. Door persoonlijke en economische hulpbronnen te versterken; een bredere blik te hebben op meerdere levensterreinen en maatwerk te leveren; toegang tot ondersteuning te vergemakkelijken; en vooral door een langetermijnvisie te ontwikkelen.
Nu is veel informatie alleen digitaal beschikbaar en zijn de kosten vaak onduidelijk
Of mensen zichzelf kunnen redden, hangt samen met de hulpbronnen waarover zij beschikken. Gemeenten zouden dan ook kunnen inzetten op het versterken van hulpbronnen. Het gaat dan niet alleen om economische hulpbronnen zoals opleiding en inkomen, maar ook om persoonlijke hulpbronnen, bijvoorbeeld cursussen waarin mensen leren om hun grenzen te stellen (bijvoorbeeld bij een keukentafelgesprek) of om te gaan met stress.
Juist de mensen die te maken hebben met een stapeling van problemen hebben vaak ook een gebrek aan hulpbronnen. Een domeinoverstijgende blik op meerdere levensterreinen en het leveren van maatwerk is daarom belangrijk. Dit blijft echter voor veel gemeenten een uitdaging, onder meer door de verkokering van beleid.
Gemeenten kunnen tevens de drempels voor toegang tot ondersteuning verminderen door informatie eenvoudig, op verschillende manieren en op verschillende plekken onder de aandacht te brengen. Nu is veel informatie alleen digitaal beschikbaar, bijvoorbeeld over de mogelijke hulp of hoe die aan te vragen, en zijn de kosten vaak onduidelijk.
Behoefte aan langetermijnvisie
Mensen in kwetsbare situaties worden extra hard geraakt door (de nasleep van) de coronacrisis, de energiecrisis en de inflatie. Hun aantal zal, mede door vergrijzing en immigratie, naar verwachting toenemen. Dat legt niet alleen een grotere druk op de formele ondersteuning – waar reeds sprake is van schaarste aan personeel –, maar ook op de mantelzorg. Nu al is een op de tien mantelzorgers overbelast.
Dit alles vraagt om een langetermijnvisie en om creatieve oplossingen van rijk, gemeenten, werkgevers, professionals, informele hulpverleners en burgers zelf om degenen die ondersteuning nodig hebben te helpen.
Evelien Eggink en Mirjam de Klerk zijn werkzaam bij het Sociaal en Cultureel Planbureau. Dit artikel is gebaseerd op de SCP-publicatie Zicht op zorgen en de bronnen die daarin genoemd worden. Het verdiepende deelrapport Meer zicht op ouders geeft inzicht in de zorgen, problemen en hulpbronnen van ouders met minderjarige kinderen.
Foto: Ivan Samkov via Pexels.com