Arbeidsongeschikt worden heeft grote impact op het leven van mensen. Denk daarbij vooral aan financiële onzekerheid, isolatie, moeite om tijd zinvol in te vullen en relaties die onder druk komen te staan. Hoe kunnen we dat voorkomen, welke wensen, behoeften en problemen hebben mensen die arbeidsongeschikt zijn (geworden)? Met die vragen benaderde NV schade de Erasmus Universiteit Rotterdam om de uitvoering en de effecten van hun persoonlijke re-integratieondersteuning (RIO) te evalueren. De evaluatie heeft plaatsgevonden tussen 2018 en 2023.
Persoonlijk
NV schade is een verzekeraar die werknemers en werkgevers in de sectoren metaal, techniek en auto-industrie arbeidsongeschiktheidsverzekeringen aanbiedt. NV schade biedt persoonlijke re-integratieondersteuning (RIO) aan. Dit primair om mensen via maatwerkondersteuning terug te laten keren op de arbeidsmarkt.
De aanpak leidt maar in beperkte mate tot participatie op de arbeidsmarkt
Als terugkeer naar de arbeidsmarkt (nog) niet tot de mogelijkheden behoort, bijvoorbeeld omdat de fysieke of mentale gesteldheid dit niet toelaat, zet NV schade de persoonlijke RIO in om haar klanten ‘hun draai te laten vinden.’ Door ze te ondersteunen bij het vinden en verrichten van vrijwilligerswerk of door ze te begeleiden naar andere vormen van inkomensondersteuning bij een gewijzigde gezondheidssituatie.
Ons onderzoek laat zien dat persoonlijke ondersteuning en aandacht voor de doelgroep van mensen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering positieve effecten heeft. Echter, de aanpak leidt maar in beperkte mate tot participatie op de arbeidsmarkt.
Maatwerk
Het belangrijkste uitgangspunt van persoonlijke RIO is doorlopend maatwerk. De start van het traject is voor iedere klant gelijk. Re-integratiemogelijkheden worden in kaart gebracht door een onafhankelijke arbeidsdeskundige. Daarna volgt een advies over de te volgen re-integratiekoers, op basis waarvan – in samenspraak met de klant – een plan van aanpak wordt opgesteld.
In praktijk kunnen ook instrumenten op andere leefgebieden worden ingezet
Dit plan is flexibel en wordt gaandeweg tijd naar wens en behoeften van de klant bijgesteld. Om dit te kunnen doen, houdt de consulent via regelmatig telefonisch contact de vinger aan de pols. Het contact gaat in beginsel over de weg naar werk.
De consulent heeft diverse instrumenten tot zijn beschikking. De inzet van externe dienstverleners wanneer behoefte is aan nadere specialistische informatie (zoals een bedrijfsarts, ergonoom, psycholoog of jurist), de inzet van re-integratie-/ scholingstrajecten en de inzet van medisch arbeidsdeskundig onderzoek (bij twijfel over de duurzaamheid van de arbeidsongeschiktheid).
In praktijk kunnen ook instrumenten op andere leefgebieden worden ingezet (zoals een opruimcoach). Wanneer barrières voor re-integratie op andere leefgebieden te complex zijn, vervult de consulent een gidsfunctie waarin hij klanten kan begeleiden naar andere vorm van dienstverlening.
Effecten
Het is het niet eenvoudig om informatie over de effecten te achterhalen. Wij hebben gebruik gemaakt van de administratiebestanden van NV schade, interne documenten, een vragenlijst aan klanten voorgelegd en consulenten geïnterviewd. Net als in onze eerdere onderzoeken naar persoonlijke aandacht in de bijstand blijkt ook hier de directe uitstroom naar werk beperkt.
Binnen de groep die verplicht deelneemt aan de persoonlijke dienstverlening is het aandeel mensen dat werk heeft naast de arbeidsongeschiktheidsuitkering wat hoger dan onder de groep die niet deelneemt aan de persoonlijke dienstverlening. Binnen de groep die vrijwillig deelneemt, is dit aandeel juist wat lager. Wel is de groep die vrijwillig deelneemt vaker dan de groep die verplicht deelneemt sociaal actief. De verschillen zijn niet groot. NV schade slaagt er in klanten in beweging te krijgen met de persoonlijke RIO, al varieert het effect voor de verschillende groepen.
Mensen geven aan dat zij rust en erkenning vinden door de persoonlijke begeleiding
Evenals in onze onderzoeken naar persoonlijk contact in de bijstand vinden we ook effecten op andere gebieden, zoals welzijn en gezondheid. Deelnemers aan de persoonlijke dienstverlening ondervinden minder hinder van hun gezondheidsklachten in het dagelijks leven en zij zijn tevredener over hun eigen leven dan mensen met een vergelijkbare gezondheidssituatie die niet deelnemen.
Uitkeringsgerechtigden van wie de gezondheidssituatie is verslechterd, kunnen soms een beroep doen op de volledige arbeidsongeschiktheidsuitkering (de IVA). NV schade ondersteunt ze daarbij. Mensen geven aan dat zij rust en erkenning vinden door de persoonlijke begeleiding.
Geen wondermiddel
Persoonlijke re-integratieondersteuning is geen wondermiddel dat mensen met een gedeeltelijke arbeidsongeschiktheidsuitkering hun restverdiencapaciteit volledig laat benutten en de arbeidsmarkt laat betreden. Het helpt mensen wel om kleine stapjes vooruit te zetten, om meer deel te nemen aan de maatschappij en om beter om te gaan met hun gezondheidssituatie.
Persoonlijke ondersteuning moet regel worden voor de begeleiding van arbeidsongeschikten
Een luisterend oor en oprechte aandacht zijn juist voor deze groep van belang. Arbeidsongeschiktheid is een situatie die veel verdriet en onzekerheid met zich meebrengt. Ons onderzoek leert dat juist bij deze kwetsbare groep, persoonlijke ondersteuning werkt. Het leidt wellicht niet meteen tot meer arbeidsparticipatie, maar wel tot meer maatschappelijke participatie, geluk en tevredenheid. En bij klantmanagers tot meer werkplezier en voldoening.
Persoonlijke ondersteuning moet regel worden voor de begeleiding van arbeidsongeschikten. Het gaat namelijk niet in de eerste plaats om beperking van (financiële) schade. Integendeel, de kwaliteit van de dienstverlening die de samenleving haar arbeidsongeschikte inwoners gunt, moet voorop staan. Al is het maar omdat ook mensen die arbeidsongeschikt zijn een waardevolle bijdrage kunnen (blijven) leveren aan de maatschappij.
Menno Fenger is hoogleraar Institutionele Beleidsanalyse. Jolien Grandia is universitair hoofddocent Publiek Management. Kees van Paridon is emeritus-hoogleraar Economie. Sanne van der Valk doet promotieonderzoek naar de effecten van persoonlijk contact tussen consulenten en (langdurig) werklozen voor participatie op de arbeidsmarkt en in de samenleving. Allen zijn verbonden aan de Erasmus School of Social and Behavioural Sciences, Erasmus Universiteit Rotterdam.
Foto: MART PRODUCTION via Pexels.com