Veertig jaar geleden zorgde de toen 29-jarige antropologe Philomena Essed voor grootse ophef met haar boek Alledaags racisme. Daarin beschrijft ze op zeer indringende wijze de ervaringen van zwarte vrouwen die op alledaagse basis te maken krijgen met racisme in Nederland en Amerika.
Essed problematiseerde het Nederlandse witte zelfbeeld dat tolerant zou zijn jegens mensen van kleur
Essed voerde hiervoor gesprekken en kreeg inzicht in de subtiele vormen van racisme in de samenleving en de wijze waarop zwarte vrouwen hiermee omgaan. Wat naar voren kwam, was dat de vrouwen regelmatig werden geselecteerd in winkels om hun tas te inspecteren, lastiggevallen werden in het openbaar vervoer of vernederd werden door collega’s. Esseds werk liet en laat ons inzien dat racisme als systeem in de haarvaten van de samenleving aanwezig is, soms onopvallend en subtiel, maar structureel en dagelijkse kost.
Vernieuwend
Het werk van Essed was bovendien vernieuwend, zeker in die tijd. Zoals ze zelf beschrijft, bogen sociale wetenschappers zich toen ‘vooral over medeburgers van kleur, maar nauwelijks door hen of vanuit hun visie op volgens hen belangrijke gebeurtenissen. Daarbij worden zij hoofdzakelijk gezien als probleemgroep, die problemen heeft, dan wel deze veroorzaakt’.
Essed gaf wetenschappelijke ruimte aan zwarte mensen voor hun geleefde ervaringen en problematiseerde juist het Nederlandse witte zelfbeeld dat tolerant zou zijn jegens mensen van kleur. Esseds werk behoort daarmee terecht tot een van de belangrijkste racisme-kritische publicaties in de jaren tachtig.
Essed werd in NRC beschreven als een warhoofd
Hoewel Essed in de recent uitgebrachte NTR-2Doc-documentaire over haar werk expliciet benadrukt niet als een icoon beschouwd te willen worden, is het essentieel haar bijdragen op zowel wetenschappelijk als maatschappelijk gebied publiekelijk te erkennen.
Maar hoe geef je de juiste erkenning aan iemand die een lange periode is miskend? Zo waren de reacties die volgden op Alledaags racisme en haar vervolgwerk Inzichten in alledaags racisme in de jaren tachtig en negentig alles behalve mals. Essed werd in NRC beschreven als een warhoofd, omdat zij in haar werk allerlei stellingen zou maken die onvoldoende onderbouwd zouden zijn. Daar moest tegen worden opgetreden, zo was de stemming.
In twijfel getrokken
Ook de relevantie van het bespreken van racisme in Nederland werd continu in het wetenschappelijk en maatschappelijk discours in twijfel getrokken. In het voorwoord van de heruitgave van Alledaags racisme beschrijft Essed deze tijd als een periode waarin de kritiek leidde tot het gevoel van monddood maken onder mensen die actief waren in de strijd tegen racisme, onder wie wetenschappers.
Esseds werk is nog steeds een belangrijke inspiratie voor de tweede golf van antiracistisch geluid
Essed vertrok in 2005 naar Amerika, naar eigen zeggen voor de liefde, waar zij tot op de dag van vandaag hoogleraar is in Critical Race, Gender en Leadership Studies aan de Antioch University in Ohio en allerlei indrukwekkende boeken en artikelen heeft geschreven.
Veertig jaar na publicatie blijkt het werk van Essed nog steeds een belangrijke inspiratie te zijn voor de tweede golf van antiracistisch geluid. In de afgelopen jaren hebben actiegroepen, waaronder Kick-out Zwarte Piet, maatschappelijke bewegingen zoals Black Lives Matter en tal van initiatieven uit het maatschappelijk middenveld onvermoeibaar gestreden tegen racisme, waardoor dit onderwerp steeds vaker centraal staat in zowel maatschappelijke als wetenschappelijke discussies.
Scherp blijven
Tegelijkertijd ben ik allerminst hoopvol, omdat de PVV nog rijkelijk zegevierde tijdens de verkiezingen. Vooral wanneer populistische partijen zoals de PVV de overhand krijgen, is het van cruciaal belang voor sociaal werkers, studenten en wetenschappers om zich te verdiepen in het werk van Essed en andere pioniers op het gebied van antiracisme. Dat is een van de meest doeltreffende manieren om scherp te blijven op de gevolgen van de verkiezingsuitslag voor de meest gemarginaliseerde groepen in de samenleving.
Samira Shadid is junior onderzoeker van lectoraat Youth Spot aan de Hogeschool van Amsterdam
Philomena Essed (2018). Alledaags racisme. Heruitgave met nieuw hoofdstuk over ‘eigengerechtigd racisme’. 320 p., Uitgeverij Van Gennep.