Veel actueel debat gaat over tegenstellingen en groepen mensen die tegenover elkaar staan. Het gaat over grote en kleine bewegingen of over losse thema’s op voorpagina’s en in sociale media. Denk aan klimaatprotesten, koranverbrandingen, lentekriebels en vaccinaties. De gemene deler is dat groepen mensen het gevoel hebben voor zichzelf (en gelijkgestemden) te moeten opkomen.
Sociaal professionals kunnen een cruciale rol spelen als zogeheten ‘identiteit-leiders’
Laat er geen misverstand over bestaan: gelukkig doen ze dit. Op het moment dat groepen mensen achtergesteld worden, moeten in een pluriforme samenleving emancipatoire bewegingen ontstaan om te strijden voor verandering, voor gelijke rechten en een stem aan tafel. Sociaal professionals kunnen daar aan bijdragen.
In belang van de groep
In een samenleving waarin termen als maatschappelijke onrust en polarisatie veelvuldig het debat bepalen zouden sociaal professionals een cruciale rol kunnen spelen als zogeheten ‘identiteit-leiders’. Dit betekent dat zij sociale identiteit (het jezelf zien en presenteren als onderdeel van een bepaalde groep) inzetten om groepen mensen aan zich te verbinden en voor hun belangen op te komen. Zij positioneren zich door middel van identiteit actief binnen een specifieke (al dan niet op te richten) community en laten zien dat ze acties uitvoeren in het belang van de groep.
Deze leiders spelen een verbindende rol in de samenleving door middel van identiteit
Mooie voorbeelden zijn te vinden binnen het jongerenwerk bij Presikhaaf University in Arnhem en Hambaken Connect in Den Bosch. Deze organisaties verbinden kinderen en jongeren aan zich door middel van community building; zij worden opgenomen en onderdeel van een groter geheel. De kinderen en jongeren vinden zo een plekje en een toekomstperspectief (Derks, 2023).
Sociaal professionals en ‘identiteit-leiders’
Sociaal werkers, wijkwerkers, jongerenwerkers, sociaal makelaars, welzijnswerkers, jeugdprofessionals, maatschappelijk werkers, opbouwwerkers en ggz-agogen zijn sociaal professionals die zich in hun werk bezighouden met de fundamenten van de internationale definitie van het sociaal werk. In de definitie staat dat zij zich inzetten voor sociale verandering en ontwikkeling, sociale cohesie, empowerment en de bevrijding van kwetsbare mensen uit benarde posities. Zij volgen principes van sociale rechtvaardigheid, zoals het signaleren en werken tegen ongelijkheid, komen op voor de rechten van mensen, staan voor collectieve sociale verantwoordelijkheid en hebben respect voor vormen van diversiteit (IASSW, 2014).
Deze leiders laten zien dat zij ‘een van ons’ zijn
Dan de ‘identiteit-leiders’. Dat zijn leiders die een verbindende rol in de samenleving spelen door middel van identiteit. En identiteit is macht. Het gaat dan niet zozeer over macht uitoefenen over andere mensen, dan wel over macht in de samenleving uitoefenen door te luisteren en aan te sluiten bij mensen. Effectieve ‘identiteit-leiders’ volgen hierbij vier principes.
Ten eerste laten zij zien dat zij ‘een van ons’ zijn – zij verdiepen zich in de groep die ze representeren en mogen die groep ook representeren. Ten tweede laten deze leiders zien ‘dat ze het voor ons doen’. Ze laten binnen en buiten de groep zien dat ze handelen in het belang van de groep, zoals opkomen voor hun rechten en positie.
Vaak zijn bewegingen en acties gericht op buitensluiten van groepen en demoniseren van de ander
Ten derde geven ze de groep het idee ‘wie wij zijn en waar we heen moeten’. Dit betekent dat ze niet alleen een groep vertegenwoordigen, maar ook de normen en waarden kneden door voorstellen te doen die passen bij de prioriteiten van de groep. Tot slot zorgen deze leiders ervoor dat ‘wij ertoe doen’. Een effectieve leider ondersteunt een groep door doelen van de groep werkelijk uit te voeren (Haslam, Reicher & Platow, 2020).
De ander als vijand zien
Bij groepen mensen in de samenleving die tegenover elkaar staan, staat de strijd voor inclusie van bepaalde groepen helaas niet altijd centraal. Vaak zijn bewegingen en acties gericht op het buitensluiten van groepen en het demoniseren van de ander – in taal met ‘journalisten als tuig van de richel’ (Wilders, 2021) en acties als met een brandende fakkel voor iemands deur staan (NOS, 2022). De ander wordt niet ingesloten in de samenleving, maar gezien als een vijand. Dit bedreigt de sociale cohesie en collectieve sociale verantwoordelijkheid in de samenleving.
Mensen geven hun leven steeds meer vorm los van God
Deze vijandigheid is het gevolg van structurele ongelijkheid, individualisering en identiteitspolitiek (Fukuyama, 2020; Boutellier, 2021). En heeft alles te maken met de basisbeginselen van het sociaal werk. Sociaal werk staat immers in het teken van het opstaan tegen ongelijkheden in de samenleving.
Bij structurele ongelijkheid kun je denken aan het belastingtoeslagenschandaal of het opgroeien in een ‘kwetsbare’ wijk: hoe je leven er als volwassene uitziet heeft alles te maken met opvoeding, afkomst, klasse en gender (Sandel, 2020).
Een tweede ontwikkeling is individualisering: sinds de jaren zestig van de vorige eeuw geven mensen steeds meer los van God hun leven vorm middels wetenschap, technologie en de vrije markt (Boutellier, 2019). Dit leidt tot meer verschillen in opvattingen en individuen die los komen te staan van sociale categorieën en gedeelde verhalen.
Identiteit is steeds meer een instrument om politieke conflicten uit te vechten
Tot slot ontwikkelt zich strijd over wie wij zijn vanuit kenmerken als huidskleur, nationaliteit, gender, religie en beroep (Boutellier, 2021). Identiteit wordt het middel om jezelf aan anderen te verbinden en het is steeds meer een instrument om politieke conflicten uit te vechten (Táíwò, 2022) – kortom: identiteitspolitiek.
Gerechtigheid, erkenning en verbondenheid
Een manier om te kijken naar maatschappelijke onrust in de samenleving is zeggen dat groepen tegenover staan omdat ze strijden tegen deze ontwikkelingen. De sociaal professional kan in deze strijd een belangrijke rol vervullen vanuit sociale identiteit. Zij kunnen vandaaruit samen met groepen strijden voor meer gelijkheid, voor erkenning van wie mensen zijn ten opzichte van anderen én zo ontstaan er nieuwe verhalen die mensen met elkaar verbinden.
De ontwikkelingen in de samenleving roepen om professionals die zich zichtbaar inzetten voor sociale rechtvaardigheid, respect voor diversiteit en collectieve verantwoordelijkheid. En toevallig staat dat allemaal in de internationale definitie van het sociaal werk.
Charlot Lugtigheid is docent Social Work bij Avans Hogeschool. Zij doet promotieonderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam naar hoe polariserende processen de identiteitsontwikkeling van jongeren beïnvloeden en welke interveniërende rol het (outreachende) sociaal jongerenwerk hierin kan spelen.
Foto: Thomas Hawk (Flickr Creative Commons)