Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is design thinking bezig met een opmars (Schaminée 2021; Van Arkel & Tromp 2023). Ontwerpers die zich bezighouden met maatschappelijke vraagstukken noemen zichzelf ook wel social designers.
Social designers werken ze zoveel mogelijk gelijkwaardig samen met verschillende belanghebbenden
Misschien associeer je ontwerpers niet gelijk met onderzoek doen. Ontwerpers maken immers mooie producten? Toch zie je dat het ontwerpproces en de inzichten die hierin worden opgedaan zelf ook van waarde zijn. Wat ontwerpend onderzoek kenmerkt, is dat het onderzoek hand in hand gaat met het vinden van mogelijke oplossingsrichtingen. Social designers verkennen fundamentele en maatschappelijke structuren onder vraagstukken en testen nieuwe manieren van doen uit. Daarin werken ze zoveel mogelijk gelijkwaardig samen met verschillende belanghebbenden.
Empathisch onderzoek
Sociaal ontwerpers vertrekken vanuit de leefwereld van onderzoeksdeelnemers. Wat zijn hun behoeftes, wensen, dromen en belemmeringen ten aanzien van een bepaald thema? Ontwerpend onderzoek is daarmee minder vraaggestuurd, maar werkt vanuit empathie en nieuwsgierigheid om de leefwereld van de deelnemer te begrijpen.
‘Cijfers kunnen laten zien wat het probleem is, maar laten niet per se de oplossingsrichting zien’
Mies Loogman werkt bij Muzus in Delft. Dit social design-bureau houdt zich bezig met maatschappelijke transities en vraagstukken: van een participatietraject tot een wijkaanpak rookvrij leven en het verbeteren van de toegang tot digitaal bankieren. Social designer Loogman: ‘In ons werk bij Muzus is de mens eigenlijk altijd de eerste inspiratie. Feiten en cijfers kunnen laten zien wat het probleem is, maar ze laten niet per se de oplossingsrichting zien. Aan het begin van een onderzoek hebben we vaak wel een stip op de horizon, maar we weten nog niet precies hoe we daarnaartoe werken. Deelnemers hebben zelf vaak al best goede ideeën. Je moet vertrouwen hebben dat uit het verdiepen voldoende inzichten komen om een vervolgstap te zetten in het proces.’
Vragenlijst werkt niet
Loogman vertelt hoe ze bij Muzus altijd nadenken hoe onderzoek kan aansluiten bij de doelgroep. Met een heuse afvalbingo ging Muzus bijvoorbeeld in Zeewolde het gesprek aan over afvalscheiding en werd inwoners meer geleerd over wat er wel en niet bij het restafval kon.
Een van de tools die helpen om een inkijkje te krijgen in de leefwereld van deelnemers, zijn cultural probes
Ook een voorbeeld is het project over het thema ‘18 jaar worden’, dat Muzus uitvoerde in opdracht van Mens Centraal en Dienst Publiek en Communicatie van het ministerie van Algemene Zaken. ‘Als je 18 wordt, moet je allerlei dingen regelen. Het ministerie was benieuwd wat jongeren hiervan weten, wat ze ermee doen en wat ze er lastig aan vinden. Maar een vragenlijst werkt niet om die informatie op een goede manier op te halen bij de doelgroep. In plaats daarvan gebruiken we elementen van gamification om een spel te maken. De zaken die je moet regelen als je 18 bent, verwerkten we als spelregels in het spel. Zo gingen we het gesprek aan.’ Met de opbrengsten van de gesprekken leerden we meer over het verbeteren van de communicatie en dienstverlening voor jongeren tussen 16 en 18 jaar.
Een van de tools die helpen om een inkijkje te krijgen in de leefwereld van deelnemers, zijn cultural probes. Dit zijn kleine opdrachten die mensen helpen om te reflecteren op bepaalde ervaringen, situaties en gebeurtenissen. Denk hierbij aan pakketjes ansichtkaarten, plattegronden, wegwerpcamera’s, dagboeken, et cetera. De informatie die hieruit wordt opgehaald, informeert en inspireert het verdere ontwerpproces (Sanders & Stappers 2012).
Gespreksstarters
De opdrachten uit de cultural probes, maar ook de afvalbingo van Muzus, zijn gespreksstarters. Ze geven richting aan het gesprek, maar laten ook ruimte aan de deelnemers om hun eigen verhaal te vertellen. Daarnaast helpen zulke interventies en prototypes om oplossingsrichtingen tastbaar te maken.
Sociaal ontwerpers zien deelnemers als experts met hun eigen ervaring en kennis
In haar werk bij Muzus ziet Loogman vaak dat de gespreksstarters ook een deel van de oplossing worden. ‘Het spel dat we hebben ontworpen om het gesprek aan te gaan over 18 jaar worden en wat je dan moet regelen, wordt nu op scholen gebruikt.’ Volgens Loogman vonden de jongeren het erg leuk om mee te doen.
Deelnemers zijn experts
Sociaal ontwerpers zien onderzoeksdeelnemers niet als ‘eindgebruikers’ met problemen en behoeften, maar als experts die hun eigen ervaring en kennis over de lokale context, specifieke competenties en ideeën voor oplossingen met zich meedragen (Manzini & Rizzo 2011). Dat nieuwe uitgangspunt kwam grofweg in de jaren zestig van de vorige eeuw opzetten, toen het participatief ontwerpen ontstond. Dit is een democratisch ontwerpproces met als onderliggende gedachte dat eindgebruikers van een product invloed moeten hebben op het ontwerpen ervan (Sanders & Stappers 2008). Het is gebaseerd op het principe dat oplossingen beter werken als de personen die het betreft, worden betrokken in het vormen van deze oplossingen (Sanoff 2022).
Loogman: ‘De kern van ontwerpend onderzoek is dat je gezamenlijk werkt aan een oplossingsrichting. Hierdoor ontstaat ook eigenaarschap bij de deelnemers zelf. Mensen zijn expert van hun eigen ervaring. We bekijken tijdens het proces ook waar de talenten van mensen het beste tot hun recht komen.’
Waarde van ontmoeting
Ze legt uit hoe ze in projecten nu met jongeren uit een wijk korte filmpjes maakt om vapen bespreekbaar te maken. Dit is een onderdeel van een groter project waarin ze samen met wijkbewoners werken aan een verbeterde toegang tot stoppen-met-roken-zorg. Met verschillende hulpmiddelen praten de ontwerpers en hulpverleners met bewoners over roken en nodigen ze hen uit om mee te doen in het project. Zo zijn ze inmiddels samen met een moskee bezig om het pleintje voor de moskee rookvrij te maken.
Door deelnemers te zien als expert en bron van creativiteit, kun je gelijkwaardig met ze samenwerken
De waarde van de ontmoeting staat centraal in het ontwerpend onderzoek. Loogman: ‘We zijn met jongerenwerkers in gesprek om hun tools te geven om met jongeren het gesprek te starten over roken. We merkten weerstand. Een deel van de jongerenwerkers rookt zelf en vindt het confronterend om daarover te praten met de jongeren zelf. Het gesprek dat we vervolgens met henzelf hadden, zette iets in werking. Het zorgde ervoor dat ze toch het gesprek aangingen met jongeren. En één van hen is nu ook gestopt!’
Speelsheid
Met een ontwerpende aanpak tonen onderzoekers oprechte nieuwsgierigheid naar de belevingswereld van de deelnemers. Daardoor verandert de houding van de mensen met wie je ontwerpt. Door mensen te zien als expert en als bron van creativiteit, kun je gelijkwaardig met ze samenwerken. Het brengt speelsheid aan in de interactie met je doelgroep, maakt het leuk, en maakt mensen nieuwsgierig.
Malin Winter is social designer bij Movisie.
Foto: Sebastiaan ter Burg (Flickr Creative Commons)