Straffen schenkt voldoening, en kan leerzaam zijn

Minister van Justitie en Veiligheid, Ferdinand Grapperhaus wil gevaarlijk verkeersgedrag zwaarder bestraffen. Zijn wetsvoorstel sluit aan op de maatschappelijke wens om overtredingen te bestraffen. Maar waarom willen we dat eigenlijk? Helpt straffen, of geeft het ons vooral een goed gevoel?

Voor ons onderzoek naar de vraag waarom mensen willen straffen, hebben we een experiment gedaan. De deelnemers aan het experiment speelden met twee of drie andere spelers een spel met muntjes. Tijdens dat spel keken we naar de hersenactiviteit van de deelnemers, die soms stiekem muntjes van elkaar afpakten.

Als iemand daarop werd betrapt, konden de andere spelers er voor kiezen om de dader te straffen voor zijn gedrag of om het slachtoffer van de malversatie te compenseren voor zijn verlies. De straf bestond uit muntjes inleveren, de compensatie uit muntjes erbij krijgen.

Gedurende het experiment bleek dat de spelers eerder kozen voor straf dan voor compensatie en dat ze vooral hard straften als ze zelf het slachtoffer van vals spel waren. Het besluit om te straffen, ging gepaard met verhoogde activiteit in het zogenaamde ‘beloningsgebied’ van het brein. Dit gebied is actief wanneer iemand ons geld of een andere beloning geeft, maar ook bij het zien van eten, kunst, of onze geliefde.

Redenen om te straffen

Dat de hersenactiviteit in het beloningsgebied hoger was bij het toedienen van straffen dan bij compenseren, lijkt te suggereren dat we meer voldoening halen uit straffen. Hoe komt dat? Straffen we graag van nature, of vanwege een andere reden? Ons onderzoek geeft hierop geen antwoord, maar wel stof tot nadenken.

Een vaak genoemde reden waarom mensen straffen, is het idee dat ze daarmee de dader kunnen laten ‘voelen’ dat hij iets verkeerd heeft gedaan. Een gevoel dat de dader volgens de communis opinio minder ervaart als hij zijn slachtoffer moet compenseren.

Door de dader te laten voelen dat hij iets verkeerd heeft gedaan, proberen we een herhaling van wangedrag te voorkomen. Een dader die voor zijn wandaad wordt gestraft, zou eerder geneigd zijn om zijn gedrag aan te passen.

Een andere reden om te straffen, is dat mensen hoe dan ook genoegdoening willen als hen of een ander onrecht is aangedaan. Dat blijkt niet alleen uit het zojuist beschreven spel met muntjes, maar ook uit het Ultimatum Spel, een beroemd experiment binnen de Spel Theorie.

In het kort: het Ultimatum Spel wordt gespeeld met twee deelnemers, van wie er een 10 euro ontvangt en de andere niets. De deelnemer met 10 euro mag dat geld verdelen tussen hemzelf en de andere deelnemer. Als de andere deelnemer de verdeling accepteert, krijgen beide spelers het geld zoals voorgesteld. Als de ander de verdeling niet accepteert, krijgt niemand iets. De 10 euro moeten dan worden ingeleverd.

Meeste mensen wijzen oneerlijkheid af

Meestal geeft de deelnemer met geld de helft daarvan aan de ander. Bijna altijd accepteert de ander dit en gaan ze beiden met 5 euro naar huis. Echter, als er een ongelijke verdeling wordt voorgesteld waarbij de ander maar 1 of 2 euro krijgt, gaan de meeste ontvangers niet akkoord. Omdat zij weigeren, krijgt niemand iets. De overweging lijkt te zijn: liever geen geld, dan een oneerlijke verdeling.

De beslissing om een oneerlijke verdeling af te wijzen, zorgt voor een verhoogde activiteit in het hersengebied dat betrokken is bij het ervaren van negatieve emoties. De mate van hersenactiviteit voorspelt of de deelnemer een verdeling accepteert. Hoe meer hersenactiviteit, hoe waarschijnlijker het is dat iemand het aanbod weigert.

Wanneer een oneerlijk aanbod geaccepteerd wordt, dan is er meer activiteit in een ander hersengebied te bespeuren, namelijk in dat deel dat betrokken is bij het controleren van gedrag.

Geen Homo Economicus

De bevindingen van het Ultimatum Spel en ons eigen onderzoek laten zien hoe sterk de menselijke neiging is om te straffen in situaties van oneerlijkheid. Volgens traditionele economische modellen kiezen mensen altijd voor een zo voordelig mogelijke financiële uitkomst.

De werkelijkheid laat zien dat dit niet zo is. De mens is geen ‘homo economicus.’ Zowel in het Ultimatum Spel als in ons onderzoek, zijn mensen bereid de ander te straffen voor het overtreden van een sociale norm, zelfs als ze er daardoor zelf financieel op achteruit gaan.

Hersenactiviteit laat zien dat de wens om iemand te bestraffen voor gedrag dat als oneerlijk of onheus wordt beschouwd, vooral voortkomt uit een sterke emotionele impuls. Het toedienen van een straf, waarmee we de dader kunnen laten voelen dat hij fout zat, lijkt ons voldoening te geven.

Dit wetende, moet het eigenlijk geen verrassing zijn dat de norm in onze samenleving is, dat iemand bestraft behoort te worden als hij de gezamenlijk afgesproken regels overtreedt. We hebben er zelfs een spreekwoord voor: wie niet horen wil, moet maar voelen.

Straffen om signaal te geven

Dat is ook precies wat de minister van Justitie en Veiligheid met zijn wetsvoorstel beoogt: wie door zijn rijgedrag andere weggebruikers in gevaar brengt, moet de consequenties daarvan ‘voelen.’ En dus gaat, als het aan de bewindsman ligt, de wegpiraat die een dodelijk ongeluk veroorzaakt, voor zes jaar achter de tralies, en twee jaar als hij andere weggebruikers ernstig in gevaar brengt door bijvoorbeeld te appen achter het stuur. Ook de straffen voor onverantwoorde inhaalmanoeuvres, door rood licht rijden, rijden onder invloed en zonder rijbewijs gaan omhoog.

Met zijn wetsvoorstel zegt Grapperhaus ‘een signaal’ te willen geven aan alle chauffeurs die fratsen uithalen in het verkeer. Een boodschap in de trant van: wat u doet, vindt de samenleving onacceptabel en als we u betrappen, dan zullen we u daarvoor flink straffen. Een straf die ons voldoening geeft, en u hopelijk leert om zich voortaan aan de regels te houden.

Mirre Stallen is universitair docent aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen van Universiteit Leiden en senior onderzoeker Armoede Interventies aan de Hogeschool van Amsterdam.

Foto: Benjamin Harrison (Flickr Creative Commons)

Reacties op dit artikel (2)

  1. Interessant onderzoek! Wellicht kunt u in een volgend stuk in gaan op de effectiviteit van straffen als het gaat om gedragsverandering in de dader (icm pakkans) en de preventieve werking ervan. Naast behoeftebevrediging voor het slachtoffer en de omstanders, zijn dat immers ook belangrijke doelen van straffen.

  2. Dank! Het zou inderdaad heel interessant zijn om te kijken naar de effectiviteit en preventieve werking van straffen. In ons onderzoek werd het spel anoniem en maar 1x gespeeld, maar het zou mooi zijn om in een nieuwe studie te kijken of de daders, of mensen die zien dat daders gestraft worden, zich vervolgens inderdaad “correcter” gaan gedragen. Helemaal interessant zou dan zijn om te onderzoeken of deze correctie of preventieve werking zich dan vervolgens ook doorvertaald naar ander gedrag, dus dat niet enkel het bestrafte gedrag vermindert door het straffen, maar dat daarmee ook ander gewenst gedrag wordt bevorderd. Goed idee voor vervolgonderzoek!

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *