Media en politiek hadden de laatste maanden veel aandacht voor de studentenprotesten tegen het geweld van Israël in de Gazastrook en op de Westoever. Ook de instellingen thuis lagen onder de loep.
Ik betoog dat dit mijdgedrag juist problemen en polarisatie in de hand werkt
Terwijl het geweld steeds verder escaleerde, heb ik met talloze docenten en studenten van verschillende Nederlandse universiteiten en hogescholen gesproken. Uit die gesprekken kwam naar voren dat de leiding van de diverse instellingen haar docenten voortdurend aanspoorden om het gesprek over het Israëlisch-Palestijns conflict zoveel mogelijk te vermijden. De hoogoplopende emoties die daaruit zouden voortvloeien, zouden de veiligheid van studenten en medewerkers in het gedrang brengen.
Ik betoog dat dit mijdgedrag juist problemen en polarisatie in de hand werkt. Verder stel ik dat je in het hoger onderwijs ook ingewikkelde gesprekken moet kunnen voeren, op voorwaarde dat er vooraf duidelijke afspraken worden gemaakt.
Opvallende stilte
Het contrast tussen institutionele reacties op de Russische inval in Oekraïne en het Israëlische geweld in Gaza is groot. Zeker in het begin van Russische inval was er op universiteiten en hogescholen volop ruimte voor vlaggen, inzamelacties, steunbetuigingen en ruimte voor emoties. Er vonden gesprekken plaats tussen medewerkers onderling en tussen medewerkers en studenten, met speciale bijeenkomsten voor Russische en Oekraïense studenten.
Hoger-onderwijsinstellingen publiceerden verklaringen die het regeringsstandpunt herhaalden en hun neutraliteit benadrukten
Op de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 en het daaropvolgende genocidale geweld in Gaza door Israël echter volgde er echter grote stilte. Hoger-onderwijsinstellingen publiceerden verklaringen die het regeringsstandpunt herhaalden en hun neutraliteit benadrukten. Op enkele bijeenkomsten na, georganiseerd door betrokken docenten en studentengroepen, was en is er nog steeds weinig ruimte voor academische verkenningen.
Verkenning
In december 2023 sprak ik twee keer met een kleine groep studenten, onder andere Joodse en islamitische studenten, over de aanval van Hamas op Israël en de genocide in Gaza.
Een academische verkenning gaat niet om persoonlijke meningen of het overtuigen van elkaar
In het eerste gesprek legde ik kort uit waarom het Internationaal Strafhof oordeelde dat Israël zich moet verantwoorden voor beschuldigingen van genocide in Gaza. Dit deed ik om mijn gebruik van de term genocide te verduidelijken en het gesprek hierover te openen.
Een academische verkenning gaat niet om persoonlijke meningen of het overtuigen van elkaar. Het draait vooral om kritisch denken en beter begrip van een fenomeen. Ik wees de deelnemers aan het gesprek erop dat emoties tijdens de verkenning een rol kunnen spelen, omdat het denken, persoonlijke meningen, geleefde ervaringen en eigen inzichten soms door elkaar heen kunnen lopen.
Bij de start vroeg ik de deelnemers om te reageren op mijn introductie en argumenten, en nodigde hen uit om hun gedachten én emoties te uiten. Vooraf hadden we rules of relation afgesproken, volgens de principes van herstelrecht en de pedagogiek van ongemak, met nadruk op antiracisme, inhoudelijke focus, actief luisteren en inclusief en humaniserend taalgebruik.
Reflectie
De door mij gebezigde term genocide riep uiteenlopende emoties op bij de deelnemers. Een Joods-Israëlische student wees mijn duiding boos af, terwijl andere studenten de term juist met woede ondersteunden. Iedereen kreeg spreektijd om zijn standpunt uit te leggen. Ik begeleidde de groep door steeds het onderscheid te benadrukken tussen de persoonlijke mening en de academische verkenning. De deelnemers werden gestimuleerd om hun eigen aannames te bevragen.
Aan het eind van beide gesprekken nam de behoefte aan een vervolggesprek af, maar de studenten vroegen wel om meer leesmateriaal om hun eigen standpunt, met name ten opzichte van de situatie in Gaza verder te bepalen. Bij de reflectie gaf een Israëlische student aan dat het moeilijk was geweest om te horen dat ik en enkele andere studenten de term genocide gebruikten, terwijl een islamitische student het moeilijk vond om de ontkenning van de mensenrechtenschendingen in Gaza door de Israëlische student aan te horen. Beiden grepen in hun reflecties terug op persoonlijke ervaringen.
De Israëlische student vertelde over familie in Israël en de voortdurende dreiging en angst, ook uit het verleden. De islamitische student sprak over de impact van jarenlange blootstelling aan islamofobie en hoe dit verband hield met de identificatie van veel moslims met Palestijnen. Beide verhalen stonden bol van angst, eenzaamheid en woede.
Niet afdwingbaar
In deze academische verkenning was er ruimte voor het uiten van emoties. Om handvatten te krijgen om de eigen en andermans emoties en standpunten beter te leren begrijpen. Door nadruk te leggen op inhoud en iedere deelnemer de mogelijkheid te bieden om andersluidende, soms tegenovergestelde argumenten te uiten, binnen nadrukkelijk vastgestelde kaders, lukte het de studenten om naar elkaar te luisteren.
Emoties polariseren niet vanuit zichzelf
Overigens is actief luisteren niet af te dwingen, na twee bijeenkomsten voelden we collectief aan dat we een grens hadden bereikt. We hadden in totaal vijf uur besteed aan een academische verkenning over een onderwerp en een term die op universiteiten en hogescholen vaak vermeden wordt.
Emoties polariseren niet vanuit zichzelf. Het zijn de uit emoties voortvloeiende dogmatische standpunten die polariseren. Dogma staat tegenover kritisch denken. Daarom is het belangrijk studenten te leren dat emoties onderdeel (mogen) zijn van kritisch denken en kennisontwikkeling. Hoe kun je openstaan voor andere argumenten als jouw emoties over een diepgaand onderwerp geen plek mogen hebben in een academische verkenning?
Belang van emoties
Emoties hebben aanzienlijke invloed op de wijze waarop studenten met onderwerpen omgaan, informatie interpreteren en deelnemen aan onderwijs. De emotie ongemak, niet te verwarren met gevoelens van onveiligheid, is zelfs nodig voor transformatief leren. Wanneer studenten leren omgaan met ongemak, ontstaat ruimte om aannames en vooroordelen te bevragen, wat cruciaal is voor kritisch denken en reflectief leren.
De studentenprotesten tonen wederom aan dat angst een slechte raadgever is
Met hun protesten doen de studenten een breed appèl aan het hoger onderwijs om emoties serieus te nemen. Juist het vermijden van onderwerpen, uit angst voor mogelijk hoogoplopende emoties, kan leiden tot een gevoel van onveiligheid doordat bepaalde ervaringen, emoties, vragen en invalshoeken geen aandacht krijgen. Bovendien staat het haaks op het doel van kritisch leren denken.
De studentenprotesten tonen wederom aan dat angst een slechte raadgever is. We – studenten, docenten en instellingen – hebben veel meer baat bij grotere aandacht voor emoties in het hoger onderwijs, als essentieel onderdeel van de academische verkenning.
Naomi van Stapele is Lector Inclusive Education aan de Haagse Hogeschool
Foto: Youtube (still van: 'Kijk terug: zo verliep gewelddadige ontruiming UvA-demonstraties', AT5)