INTERVIEW Erik Dannenberg: ‘Verschuif het accent in het sociaal domein van rechtmatigheid naar doelmatigheid’

Naar verwachting zal de coronacrisis de komende tijd leiden tot een toestroom van mensen in de bijstand. Erik Dannenberg, voorzitter van de vereniging van gemeentelijke directeuren in het sociaal domein (Divosa), zegt dat gemeenten en professionals er klaar voor zijn. Wel zou het accent van rechtmatigheid naar doelmatigheid moeten verschuiven, om mensen een veiliger gevoel te geven.

‘O, jullie willen iemand die in de toekomst kan kijken.' Dannenberg glimlacht. De vraag was of het sociaal domein wel voorbereid is op een toestroom van mensen naar de bijstand als gevolg van de coronacrisis. Maar de Divosa-voorzitter heeft de toekomst niet nodig om bezorgd te zijn. 'Zelfs in een economie die tot voor kort draaide als een tierelier zaten er meer dan 400 duizend mensen in de bijstand en vele anderen in arbeidsongeschiktheidsregelingen. Tel daarbij de mensen op met een persoonsgebonden budget, of de een of andere vorm dagbesteding, en je komt uit op een onmogelijk hoog aantal economisch inactieven.'

Hij begrijpt de kritische analyse van de bijstand door Kremer en Van der Meer op deze site. Zij stellen onder meer vast dat de helft van de mensen in de bijstand als ‘onbemiddelbaar’ geen aandacht krijgen terwijl ze juist véél aandacht nodig hebben.

Dannenberg: 'We maken er ons al heel lang zorgen over. Bij de vorige crisis is enorm bezuinigd op de begeleiding naar werk. Slechts een derde van het toenmalige budget bleef over. Bij de recente evaluatie van de Participatiewet herkenden we veel in de kritiek van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Maar je kunt het ook omdraaien: het is verbazingwekkend hoeveel er nog goed gaat met dat drastisch verlaagde budget.’

Ook de politieke lading speelt Participatiewet parten

Maar budget is niet het enige. Dannenberg wijst op de politieke lading rond de Participatiewet. ‘Een 17-jarige met een psychose moet een passende behandeling krijgen en voor ouderen moet er aangepast vervoer en aangepaste woningen zijn, daar is iedereen het over eens. Maar bij werk en inkomen wordt het ineens ongelooflijk ideologisch en leveren coalitiebesprekingen steevast dichtgetimmerde verhalen op die gemeenten weinig ruimte bieden om maatwerk te leveren. Dit terwijl je de ene mens met de mattenklopper achterna moet zitten en de ander met een verbandtrommeltje.’

'Ongeveer 140 duizend Nederlanders zitten langdurig in de bijstand. Deze soms zwaar beschadigde mensen worden wel eens het “granieten bestand” genoemd en zijn moeilijk bemiddelbaar. Vanuit Den Haag hoor je dat iedereen aan het werk moet, maar soms mag je al blij zijn als iemand weer een praatje met de mens naast hem maakt of zijn bordje terugbrengt naar de balie.’

We moeten reëel zijn in onze verwachtingen, zegt Dannenberg. ‘Dat betekent overigens ook dat we altijd oog moeten hebben voor iemands talenten en mogelijkheden.’ Hij geeft het voorbeeld van een jonge vrouw in Zeeland die zo traag is dat de organisatie die haar naar werk moest begeleiden, het in arren moede bijna opgaf. ‘Totdat iemand op het idee kwam om haar inertie niet te beschouwen als beperking, maar als competentie. Op een gesloten afdeling van ouderen met dementie bleek de jonge vrouw prima om te kunnen gaan met het trage tempo van ouderen in de laatste fase van hun leven. Haar traagheid is daar een pré gebleken.’

Een realistische kijk op de cliënt

Dat klinkt als een inspirerend voorbeeld, is dit de manier waarop mensen uit het granieten bestand naar de arbeidsmarkt moeten worden geleid?

Dannenberg: ‘Waar het om gaat, is dat professionals een realistische kijk ontwikkelen op de cliënt en zijn mogelijkheden, dat ze zijn vertrouwen weten te winnen en perspectief bieden’. Dat is niet vanzelfsprekend, als gevolg van de politieke sturing van de bijstand. 'Het accent bij sociale diensten ligt al jaren vooral op rechtmatigheid, op de vraag of de cliënt recht op een uitkering heeft en of hij zich aan de regels houdt.’

Dat moet anders. Hij pleit ervoor het accent te verleggen, naar doelmatigheid. ‘Om het effect van interventies op het leven van individuele burgers te vergroten, heb je drie dingen nodig: maatwerk, medewerkers met een brede blik, en nauwe samenwerking van Werk & Inkomen met de wijkteams.’

Dannenberg geeft opnieuw een voorbeeld: voor werkgevers is loonbeslag vaak reden om iemand na zijn proeftijd de laan uit te sturen, omdat zo iemand vaker ziek is. Doelmatig is dan dat een gemeente de schulden overneemt zodat de schuldenaar zijn baan behoudt. Met het inkomen uit werk kan hij ten slotte zijn schulden afbetalen. De voorzitter van Divosa stelt verheugd vast dat ‘steeds meer gemeenten begrijpen dat ze de volledige ruimte van het sociaal domein moeten benutten om problemen te herkennen en oplossingen te vinden.' Met andere woorden, niet alleen vanuit het perspectief van de Participatiewet kijken maar ook door de bril van schulden of gezondheid.

En dan nog een pijnpunt: ‘Doe iets aan de gekmakende complexiteit van de wet- en regelgeving in het sociaal domein. Je kunt van mensen met een IQ van 70 of minder niet vragen om hun weg te vinden in een systeem van 27 inkomensondersteunende maatregelen en acht verschillende partner- en inkomensdefinities. Dit stelsel is onveilig voor mensen, daarmee krijg je ze nooit uit de bijstand.’

Doelmatig werken vraagt vaklui

Doelmatig werken vraagt om vaklui - Dannenberg: 'Hebben we wel voldoende professionals om al het werk te doen dat op het sociaal domein afkomt?’ - en budget. Hij vindt dat het Rijk in de lijn met de aanbevelingen van de commissie Borstlap de gemeenten meer geld moet geven om mensen van bijstand naar werk, betaald of vrijwillig, te geleiden. Daartoe moet het reïntegratiebudget voortaan met het bijstandsbestand meebewegen. 'Nu krijgen gemeenten een vast bedrag voor de financiering van begeleiding, training en om- en bijscholing, waar wij voor pleiten is dat die som stijgt en daalt met het aantal mensen in de bijstand. Net zoals bij het UWV, waar het budget voor re-integratie direct is gerelateerd aan het aantal mensen in de ww.’

Het kabinet heeft als onderdeel van een sociaal pakket vanwege de coronacrisis 683 miljoen euro beschikbaar gesteld voor ondersteuning en begeleiding naar nieuw werk. Dannenberg: 'Positief is ook dat gemeenten en UWV volgend jaar “ontschot” gaan werken – de sociale dienst wacht niet langer met trajectbegeleiding totdat iemand zijn laatste WW-uitkering heeft gekregen- en dat er meer scholings- en re-integratiegeld vrijkomt.’

 

Foto: Gerard Stolk (Flickr Creative Commons)

 

Dit artikel is 3297 keer bekeken.

Reacties op dit artikel (5)

  1. Het spreekt me zeer aan, Erik, dat je als voorzitter van DIVOSA de rechtmatigheid bij bijstandsverlening niet alleen van kanttekeningen voorziet, maar prioriteit geeft aan het belang van hulpverlening in het algemeen, dus ook van bijstandsverlening, die afgestemd is op de persoonlijke situatie en noden van elke cliënt. Het roept bij mij herinneringen op aan de eerste maanden in 1977, toen ik – per 1 januari van dat jaar in dienst bij de VNG – betrokken was bij de laatste fase en het eindrapport van de Commissie van Dijk ( IVA ) over de uitvoering van de Algemene Bijstandswet en de sociale diensten. Een prominente aanbeveling betrof de uitvoering van de wet door “bijstandsmaatschappelijk werkers”. Maar als ik deze herinnering ophaal, dan mag ik niet onvermeld laten, dat Van der Zwan in 1993 vaststelt, dat er vanuit het oogpunt van rechtmatigheid sprake is van een onbeheerst proces bij de uitvoering van de wet. Illustratief is, dat de Algemene Bijstandswet Wet Werk en Bijstand gaat heten en nu bijstandsverlening een hoofdstuk is in de Participatiewet. Kortom, politieke opvattingen leiden tot wetgeving in het sociale domein, waarbij geen rekening wordt gehouden met hulpverlening aan mensen in moeilijke, complexe situaties. We weten allebei, dat het wel belangrijk is de wetgever te confronteren met de tekortkomingen van wetten, maar dat het in afwachting van aanpassingen dringend gewenst is te kijken wat je nu al kunt ondernemen. Daarom is het relevant, dat je in je artikel pleit voor afstemming en samenwerking met andere instanties en hulpverleners. Je noemt in dat verband samenwerking van Werk en Inkomen met wijkteams/sociale teams ( in het kader van uitvoering WMO, naar ik aanneem ). Dat spreekt mij als lid van een Adviesraad Sociaal Domein zeer aan !
    Leo van de Kerkhof ( VNG 1977 – 2004 )

  2. Verschuiving naar doelmatigheid roept dan weer de vervolgvraag op wat het doel dan is. Wordt er dan vervolgens aan de hand van voortgang in het proces weer afgevinkt op behaalde (sub)doelen dan zijn we niets opgeschoten. Zolang we oplossingen blijven zoeken in aanpassingen in de werking van het uitvoeringsapparaat of de normstellende (overheids)instelling komen we niet verder dan het opleggen van maatregelen. Het lijkt een lange weg maar ik zou willen pleiten voor een benadering vanuit de zorgethiek, de zorgzame samenleving, waarin ruimte is om naar elkaar om te zien en de overheid zich faciliterend en ondersteunend opstelt.

  3. Doordat de bijstandsuitkering steeds achter blijft bij de ontwikkeling van inkomens wordt de financiële stress voor deze mensen steeds groter. Het overgrote deel heeft al gezondheidsproblemen, die dus nog groter worden. Bovendien zal het aantal mensen dat van de bijstand moet proberen rond te komen niet alleen door de coronacrisis nog groter worden. Volgens Berenschot komen er in de komende jaren 200.000 mensen met een beperking bij in de bijstand: de WSW is afgesloten en de Wajong is alleen nog maar toegankelijk voor mensen die volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn. Omdat gemeenten onvoldoende geld krijgen van de overheid zijn er geen middelen om mensen te ondersteunen bijvoorbeeld met (om)scholing. Ontschotting van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, bijstands- en WW-uitkering kan helpen bij het verbeteren van de positie van deze mensen, er zal dan echter ook meer geld beschikbaar moeten gesteld worden voor het verhogen van de uitkering en het begeleiden. Ook moeten er middelen beschikbaar komen voor (om)scholing, bovendien moet de duur van de scholing niet beperkt worden doordat mensen met een bijstandsuitkering altijd beschikbaar moeten zijn voor de arbeidsmarkt. Voor veel mensen met een bijstandsuitkering kan er alleen maar een perspectief worden geboden op een baan als er langduriger (om)scholing mogelijk wordt gemaakt. Nu kun je vaak een cursus volgen van maximaal enkele dagen,

  4. De politieke antenne onder de Bijstandswet en de huidige Participatiewet is er nog steeds een waarbij het belangrijkste doel is dat de mensen weer volledig en volwaardig aan het werk raken. Ook de financiering van de wet kent dit doel als hoogste prikkel. Het is niet voor het eerst dat een Divosa-voorzitter er voor pleit te kiezen voor een genuanceerdere doelstelling waarbij aan de ene kant van de meetlat een volledig betaald baan ligt maar aan de andere kant het gevoel dat iemand er weer bij hoort. Dat laatste kan in iemands leven minstens zo belangrijk zijn. Daar hoort dan bij dat de politiek de uitvoerders de ruimte en vertrouwen geeft en hier en daar ook ophoudt met in elke uitkeringsgerechtigde een potentiele fraudeur te zien. Goed Erik dat je deze discussie opnieuw aangaat.

  5. Ik ben er voor dat er meer doelmatig gewerkt wordt. Zeker als het schuldhulpverlening betreft. Ik denk dan ook dat mensen in veel dossiers dat heel goed zelf kunnen, of eventueel geholpen door een hulpverlener (beschermingsbewindvoerder of gecertificeerde vrijwilliger). Het probleem is alleen dat schuldeisers alleen zaken willen doen met de gemeente. Dat probleem tackel je door een gemeenteportal voor de burger open te zetten waarmee deze zelf het minnelijke traject opzet in een beveiligde omgeving. De communicatie loopt via gemeentelijke lijnen, dus de schuldeisers weten niet beter dan dat het een gemeente traject is. Natuurlijk kijkt er een schuldhulpverlener mee, die helpt als er iets niet goed gaat. Scheelt veel geld en het traject gaat een stuk sneller! En de dure, schaarse, schuldhulpverlener zet je alleen in voor die dossiers die niet in dit traject passen.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *