Het westers humanisme dreigt verloren te gaan, volgens Jan Derksen, emeritus-hoogleraar klinische psychologie. Dat zou te wijten zijn aan de machtsverschuivingen tussen grootmachten, het steeds meedogenlozer kapitalisme en de indringend aanwezige techbedrijven die onze aandacht en vertrouwen kapen. Wat opvalt in het betoog van Derksen is dat hij de dreiging verbindt met wat er in mensen zelf gebeurt. Angst, onmacht en het gevoel overvallen te worden door krachten die je niet kunt vatten.
Gespannen verhouding
Derksen probeert die kwetsbaarheid een plek te geven door te wijzen op de hechting in het eerste anderhalf jaar van ons leven. De vroege relatie tussen kind en verzorger is de basis van waaruit morele vermogens als compassie, wederkerigheid en verantwoordelijkheid kunnen groeien.
Derksen versmalt een vraag die juist om verbreding vraagt
Echter, de omstandigheden die bepalen of hechting tussen ouder en kind kan gedijen, blijven in zijn betoog buiten beeld. Derksen versmalt een vraag die juist om verbreding vraagt.
Het humanisme zoals Derksen dat presenteert, rust op een mensbeeld dat onderdeel van het probleem is. De Verlichtingsfilosofen die hij aanhaalt, Kant, Hegel en Spinoza, zouden de moraal hebben losgeweekt van religie en getransformeerd tot een zaak van de innerlijke wereld. Persoonlijkheid is een ontwikkelgebied geworden, zelfontplooiing een doel op zich.
We leven echter niet, zoals Derksen suggereert, als losse individuen. Integendeel, we maken deel uit van netwerken van onderlinge afhankelijkheid, verantwoordelijkheid en zorg. De filosoof Harry Kunneman laat in zijn mini-essay De kracht van goed gezelschap goed zien dat er een gespannen verhouding bestaat tussen het individualisme en ons relationele zijn. Prestaties en het geluk van individuen staan op de voorgrond, maar, zo beargumenteert Kunneman, datzelfde individualisme tast de bodem aan die mensen voedt.
Onbetrouwbare wereld
De Noord-Amerikaanse zorgethica Joan Tronto legt in There is an alternative uit dat het neoliberalisme zorg reduceert tot een kwestie van persoonlijke verantwoordelijkheid en daarmee de collectieve infrastructuur aantast.
Wie een precair bestaan lijdt, heeft moeite om zich te hechten
Zorgethicus Andries Baart laat in Een precair bestaan zien wat er dan gebeurt. Er ontstaat een bestaansonzekerheid die zich uitbreidt over alle levensgebieden: werk, wonen, gezondheid, sociale contacten, zelfvertrouwen en vertrouwen in de toekomst. Wie een precair bestaan lijdt, heeft moeite om zich te hechten. Niet omdat de vroege opvoeding tekortschoot, maar omdat de wereld om hem heen onbetrouwbaar is geworden.
De dreiging die Derksen beschrijft, is bij Baart met andere woorden geen individueel psychisch fenomeen, maar een structurele toestand die de relationele bodem van de samenleving uitholt. Baarts antwoord op die uitholling is presentie: radicaal aansluiten bij het geleefde leven van de ander, aanwezig zijn en erkenning geven.
Breder perspectief
In zijn presentiebenadering legt Baart de verantwoordelijkheid dus niet bij het individu maar bij ons allemaal. De voorwaarde voor hechting is een veilige band in de vroege kindertijd en een omgeving die het mogelijk maakt om responsief te zijn.
Zorg is geen privéaangelegenheid, maar een gedeelde opgave. Het vraagt om scholen die niet alleen prestaties meten maar ook relaties onderhouden, om werkgevers die tijd geven voor zorg, en om beleid dat investeert in ontmoeting.
De redding van het humanisme is geen individuele maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid
Ik stel voor het smalle handelingsperspectief van Derksen te verbreden. De redding van het humanisme komt immers niet van een individuele, maar van een gezamenlijke inspanning. Die gedeelde verantwoordelijkheid moeten we vormgeven op verschillende niveaus, op een manier zoals Baart in zijn presentietheorie heeft uitgewerkt. Oftewel, we moeten niet leven als losse individuen, maar in netwerken van onderlinge afhankelijkheid, verantwoordelijkheid en zorg.
Onze weg loopt niet van de wieg naar de wereld, maar van de wereld naar de wieg. Dat betekent dat ons handelen niet begint bij de vraag wat ouders beter zouden kunnen doen, zoals Derksen stelt, maar bij de vraag hoe we samen de voorwaarden kunnen scheppen waarin relaties gedijen. Een humane omgeving waarin we elkaar steunen en waarin wederzijdse zorg vanzelfsprekend is. Niet als antwoord op een dreiging, maar als opgave.
Antoinette Smit is onderzoeker en schrijver. Vanuit zorgethisch perspectief vraagt ze naar wat niet benoemd wordt: kwetsbaarheid, macht, context, gedeelde verantwoordelijkheid. Meer van haar werk vind je op praktischmetlef.nl en via LinkedIn.
Foto: Budgeron Bach via Pexels.com