Recent onderzoek van het Nibud laat zien dat 54 procent van de 18- tot 30-jarigen vorig jaar moeite had om rond te komen. Het jaar daarvoor was dat nog 40 procent.
Herhaling en vergelijking
Jongeren zijn vaak online. Uit ons onderzoek naar de video’s op TikTok, Instagram en YouTube Shorts kwam een samenhangend wereldbeeld naar voren. De steeds terugkerende boodschap is dat je met een gewone baan nergens komt. Je moet ontsnappen aan het systeem en dat lukt alleen met de juiste mindset. Succes komt snel, als je het maar genoeg wil.
De boodschap is aantrekkelijk, omdat het suggereert dat jij de controle hebt. Het gaat echter voorbij aan structurele ongelijkheid en aan het gegeven dat succes minder kneedbaar is dan finfluencers doen geloven.
Ruimte voor twijfel of reflectie is er niet
Jongeren wantrouwen finfluencers. Ze weten best dat die twintiger in zijn video niet het hele verhaal vertelt. En toch handelt een deel van de jongeren vaker naar hun adviezen dan je zou verwachten. Dat heeft alles te maken met herhaling en sociale vergelijking. Wie honderd video's voorbij ziet komen van leeftijdsgenoten die duizenden euro's per maand verdienen, gaat dat als de norm beschouwen.
Daar komt de vorm van sociale media bij. Posts zijn ontworpen om aan te zetten tot directe actie: nu kopen, nu beginnen, nu investeren. Ruimte voor twijfel of reflectie is er niet. Het is aannemelijk dat dit opgeschoven referentiekader doorwerkt in de risico's die jongeren nemen en in wat ze van werk, geld en succes verwachten.
Het meest verontrustend is wat jongeren te zien krijgen die zoeken op de vraag ‘hoe kom ik van mijn schulden af.’ Deze zoekterm levert content op die financiële ruimte veronderstelt die ze niet hebben, zoals het doen van slimme investeringen in crypto, al dan niet na het volgen van een betaalde cursus. Naar gemeentelijke schuldhulp wordt nooit verwezen.
Tekortschietende reflexen
De reflexen die bovenstaand beeld van de financiële onlinewereld oproepen zijn:
- veroordelen: het is onrealistisch om te denken dat je snel geld kan verdienen
- waarschuwen: die influencer wil alleen geld verdienen aan jouw clicks
- kennis vergroten: we moeten jongeren op school leren de juiste keuzes te maken.
Alle drie schieten ze schromelijk tekort.
Het eerste veelgehoorde antwoord is financiële educatie. De gedachte is dat het goed komt als we jongeren leren goede keuzes te maken. Educatie wordt in het publieke debat nogal eens behandeld als een duizenddingendoekje. Het bewijs is echter genuanceerder. Het effect van educatie is het grootst bij jongeren die er al ontvankelijk voor zijn, en het kleinst bij wie de ondersteuning het hardst nodig heeft.
Geldproblemen ontstaan zelden uit onwetendheid alleen
Achter de reflex van educatie als oplossing schuilt dezelfde aanname als achter het waarschuwen, namelijk dat kennistekort het probleem is. En dat de overdracht van de juiste informatie de oplossing is. Maar: Nederlandse jongeren scoren bovengemiddeld op financiële geletterdheid en sparen vrijwel allemaal, en toch is bijna negen op de tien financieel kwetsbaar of ongezond. De crux hier is of een tekort aan kennis wel het probleem is, want geldproblemen ontstaan zelden uit onwetendheid alleen.
Wat in de onlinevideo’s opvalt, is dat jongeren niet door één boodschap worden geraakt, maar door herhaling. Steeds dezelfde beelden, die samen bepalen wat jongeren als normaal gaan voelen. Daar kan geen waarschuwing tegenop. Zeker niet als die waarschuwing geen haalbaar handelingsperspectief biedt. Dan roept ze eerder afweer op dan verandering.
En dan is er nog de eerste, meest menselijke reflex: oordelen. Wie een jongere voorhoudt dat het onrealistisch is om snel geld te verdienen, heeft misschien gelijk, maar verliest precies datgene wat nodig is om iets te kunnen betekenen, namelijk de verbinding. Een jongere die zich veroordeeld voelt, haakt af, en dan is elk vervolg verloren. Oordelen is vooral een manier om onszelf als professional, of als ouder, buitenspel te zetten in het contact met de jongere.
Online tegenwicht
Anderen wezen al op het belang van het begrijpen van de onlinewereld van jongeren. Bas van Nierop bijvoorbeeld schreef hierover: ’Een leefwereld die je niet kent, is lastig te begrijpen en te begeleiden.’ Begrijpen en aanwezig zijn, is een noodzakelijke eerste stap.
Online tegenwicht is niet veroordelende content die aanzet tot reflectie
De vraag die openblijft, is met welke boodschap we aanwezig zijn, in welk tempo, en voor wie die boodschap betekenis heeft. Vooropgesteld, de meest fundamentele oplossing ligt in de omgeving. Sociale media moeten beter gereguleerd worden om jongeren te beschermen. Maar zolang die bescherming tekortschiet, pleit ik ervoor dat gemeenten en uitvoeringsorganisaties online tegenwicht bieden als antwoord op de onlinewereld die het financiële leerproces van jongeren nu deels invult.
Online tegenwicht is niet veroordelende content die aanzet tot reflectie. Die vertraging zit niet in de lengte van de video, maar in het effect. Ook een korte aantrekkelijke post kan een jongere even laten stilstaan, in plaats van meteen meegaan. Dat vraagt wel om een realistisch beeld en een haalbaar handelingsperspectief, zodat een jongere een eigen afweging kan maken.
Haalbaar is hierbij essentieel. Zo is sparen alleen zinvol voor wie ruimte in het budget heeft, en een waarschuwing voor crypto landt niet bij wie weinig kansen op de arbeidsmarkt ziet. Tegenwicht dat de positie van de jongere negeert, is weer gewoon waarschuwen.
Perspectief cruciaal
Wat betekent dat voor een gemeente die op TikTok of Instagram actief wil worden? Neem online ondernemen. In plaats van te zeggen dat je er niet aan moet beginnen, kun je beter eerlijk zijn over de tijd, het startgeld en wat nodig is om quitte te spelen. Zo’n post overtuigt niet, maar maakt een eigen afweging mogelijk.
Tegenwicht werkt alleen als een jongere bestaanszekerheid en perspectief heeft
Tegenwicht kent twee grenzen. De eerste is het platform. Zelfs het beste tegenwicht is een gevecht tegen de stroom in, want algoritmes belonen extreme content boven genuanceerde. De tweede is de jongere. 'Ga niet beleggen met geleend geld' is een ander advies voor wie iets te verliezen heeft dan voor wie het gevoel heeft toch niets te verliezen te hebben.
Tegenwicht werkt alleen als een jongere bestaanszekerheid en perspectief heeft. Ontbreken die, dan verandert geen post zijn situatie. Tegenwicht is zinvol, maar geen vervanging voor regulering van platforms en verbetering van de positie van jongeren.
Op diverse plekken in het land proberen gemeenten en organisaties aanpakken uit om langs de online route de wereld van jongeren beter te bereiken en begrijpen. Op sommige plekken wordt een deel van de jongeren bereikt. Maar of dat de situatie van diezelfde jongeren ook verandert, is vooralsnog onbekend.
Dat vraagt om nader onderzoek.
Rosanne Oomkens is lector Schulden en Incasso bij het Kenniscentrum Sociale Innovatie van Hogeschool Utrecht. Dit artikel is gebaseerd op haar openbare les De financiële gezondheid van jongeren begrijpen en versterken.
Foto: Pavel Danilyuk via Pexels.com