Met name de VVD berijdt dit stokpaardje met verve: ‘Wie hard werkt, verdient geen geldzorgen’, en ‘de VVD houdt scherp in de gaten of het belang van hardwerkende Nederlanders centraal staat’, aldus partijleider Yesilgöz op de VVD-website. Dit klinkt allemaal reuze sociaal en betrokken, maar de term is op vele manieren problematisch.
We hebben allemaal wel ergens een buitenlandse voorouder
Laten we eerst eens kijken naar de aanduiding ‘Nederlander’. Die nodigt uit tot speculaties over identiteit en herkomst. Ben je Nederlander als je hier geboren bent, of pas als je ouders en grootouders dat ook zijn? Zodra je geen blonde-haren-blauwe-ogen-wittehuid-type bent, wordt er eerder aan je Nederlanderschap getwijfeld: waar kom je eigenlijk vandaan? En dat terwijl we allemaal wel ergens een buitenlandse voorouder hebben. Kijk maar eens een aflevering van het televisieprogramma Verborgen Verleden. We zijn nu eenmaal een land van migranten.
En vergeet vooral ook ons koloniale verleden niet. Dat is iets waar VVD-prominenten graag naar verwijzen als roemrijk en de basis van onze mentaliteit. Maar dat er volkeren onderdrukt, uitgebuit en afgeslacht werden én worden, wordt liever niet gezien. Dat migratie voor onze economie noodzakelijk is, evenmin. Met de aanduiding Nederlanders vissen politici juist actief in de groeiende vijver van kiezers die buitenlanders als oorzaak voor alle problemen willen zien.
Anderen hard laten werken
Dan de term ‘hardwerkend’. Voor welke hardwerkenden is de VVD er eigenlijk? In ieder geval niet voor de massa’s arbeidsmigranten die onder slechte voorwaarden en vaak ongezonde omstandigheden moeten werken. En tijdens de corona-lockdowns hebben we kunnen zien dat juist de mensen waar ons land niet zonder kan en die het hardst werken (in de zorg, de logistiek, de winkels, het vervoer, de schoonmaak) niet per definitie het best betaald worden.
Hard werken is minder lonend dan de VVD ons voorhoudt. De VVD is er eerder voor de de bazen en de aandeelhouders van de bedrijven. Je zou met recht kunnen stellen dat het vooral lonend is om ánderen hard voor je te laten werken. En dat dat is waar de VVD voor staat: voor bezit in plaats van werk.
Als je niet hard kúnt werken
Mensen die niet werken, zeker als ze geen flink kapitaal achter de hand hebben, zijn in de optiek van de VVD tweederangs. Op hun site lezen we dat mensen in de bijstand ‘weer aan het werk moeten, deelnemen aan de samenleving of de Nederlandse taal moeten leren’. Let hierbij op de suggestieve woordkeuze dat het hier om luiaards en/of niet-Nederlanders gaat. Mensen die ‘weigeren’, moeten gekort worden op hun uitkering.
Ondanks alle pressie en kortingen is de uitstroom vanuit de bijstand naar werk gedaald
Wat de VVD hardnekkig negeert, is dat een flink deel van de mensen in de bijstand gewoonweg niet aan die eisen kán voldoen. Ondanks alle pressie en kortingen op de uitkering is de uitstroom vanuit de bijstand naar werk gedaald van 11,5 procent in 2021 naar 7,9 procent in 2024 en 2025, zo blijkt uit cijfers.
Niet alleen nam de afgelopen jaren het aantal bijstandsgerechtigden toe, ook steeg het aantal erkende arbeidsongeschikten (met een WAO/WIA uitkering). Bovendien tref je ook in de bijstand relatief veel mensen die langdurig ziek zijn en/of kampen met psychische problematiek, zo blijkt uit onderzoek van het SCP. Daar kun je aan blijven trekken en duwen wat je wil, maar voor hen is de overstap naar werk geen reële optie.
De arbeidsmarkt produceert uitval
En de uitval neemt alleen maar toe. Juist door de hogere eisen van de samenleving, reorganisaties, optimalisaties, productiviteit en eisen aan zelfontwikkeling en groei. Met als gevolg meer burnouts en psychische problemen (ook onder jongeren). Denk bij uitval ook aan langdurige ziekte en de vele tienduizenden mensen die met de gevolgen van onder andere corona kampen.
De arbeidsmarkt kreeg steeds meer afstand tot de bevolking
De arbeidsmarkt is veeleisender geworden, iedereen moet maar stressbestendig en productief zijn. Tegelijk zijn er juist steeds meer banen die precair zijn en te weinig bestaanszekerheid bieden. Bovendien werd beschermd werken wegbezuinigd. Zo kreeg de arbeidsmarkt steeds meer afstand tot de bevolking. Ondertussen wordt de sociale zekerheid steeds verder ingeperkt.
Werk en je waarde als mens
Columniste Asha ten Broeke beschreef hoe onder het kapitalisme de mens van human being tot human doing is verworden: niet langer is het feit dat je bént voldoende, je waarde hangt nu af van je productiviteit. En dat is zichtbaar in de maatschappelijke ontwikkelingen.
Uitsluiting is het doel geworden, wegkijken het middel
Langdurig zieken staan steeds verder in de kou, daklozen en bijvoorbeeld mensen met ernstige psychische problemen worden als probleem gezien, niet als mens met rechten en bestaansrecht. Zelfs dakloze moeders worden nog als zelfredzaam aangemerkt om hen vooral geen hulp te hoeven geven. Uitsluiting is het doel geworden, wegkijken het middel.
De taal van identificatie en uitsluiting
Al eerder stelde ik dat uitsluiting aan rechtvaardiging voorafgaat. Ondanks wat de hedendaagse ideologie ons probeert wijs te maken, zijn we als mens behept met empathie. Uitsluiting, ook van anderen, botst daarmee en behoeft dus een rechtvaardiging die het wegnemen van onze empathie voor die specifieke persoon of groep rechtvaardigt.
Mensen met een donkere huidskleur krijgen slechtere zorg dan witte mensen
Taal is daarbij een belangrijk middel. De manier waarop een persoon of groep als ‘de ander, niet een van ons’ wordt aangemerkt kan heel subtiel, maar ook heel openlijk zijn. Zo werden zwarte mensen door witte mensen lange tijd voorgesteld als dierlijk, niet menselijk en dús inferieur.
Dit werkt nog steeds door in de medische praktijk, waar mensen met een donkere huidskleur slechtere zorg krijgen dan witte mensen. Meer subtiel zie je bij pesten dat het slachtoffer zelf de schuld krijgt van de uitsluiting: die is immers te dik, heeft rood haar of huilt te snel. Terwijl natuurlijk het pestgedrag zelf het probleem is.
De machtige groep bepaalt
De sociologen Elias en Scotson beschreven in hun studie De gevestigden en de buitenstaanders een proces waarbij de ene groep zichzelf als superieur neerzette en de andere groep als minderwaardig.
Het bijzondere aan deze studie is dat het om twee volkomen gelijksoortige groepen ging: bewoners van twee arbeiderswijken in een Britse voorstad die wat betreft etniciteit, opleiding, geloof en taal niet van elkaar verschilden. Het verschil in succes zat ‘m in organisatie: de machtige groep had sterke banden en posities en konden zo een sterk positief beeld van zichzelf neerzetten en een negatief beeld van de minder machtige groep.
Profiteurs
Deze dynamiek is zeer herkenbaar bij de VVD en de maatschappelijke laag van rijke witte Nederlanders die deze partij vertegenwoordigt. Vanuit hun ideologie van gelijke kansen zien zij het eigen maatschappelijke en economische succes als individuele prestatie, te danken aan superieure kenmerken als hardwerkend en verantwoordelijk en niet als het resultaat van ongelijke kansen, kapitaal, vriendjespolitiek en uitbuiting.
De term hangmat verwijst naar de bijstand en niét naar superjachten, privéjets en penthouses
De minder succesvollen – en zeker de uitvallers – hebben blijkbaar gefaald en hun verantwoordelijkheid niet genomen. De term ‘profiteur’ gaat vervolgens over mensen met een uitkering en niét over de rijke Nederlanders die verhoudingsgewijs veel minder belasting betalen dan de gemiddelde bevolking.
De term hangmat verwijst naar de bijstand en niét naar het bezit van superjachten, privéjets en penthouses. Fraude gaat ook over de bijstand. De economische ‘schade’ daarvan geschat wordt op honderd miljoen euro per jaar. Fraude gaat dus niet over witwassen en belastingontduiking, alweer door de rijkere laag van de bevolking, waarvan de schade geschat wordt op tien tot dertig miljard, dus honderd tot driehonderd keer zo veel.
Drie vliegen
In de ratrace van onze samenleving willen mensen graag bij de winnaars horen. Met de term hardwerkende Nederlander slaat de VVD maar liefst drié vliegen in een klap: ze rechtvaardigen hun eigen positie en identificeren zichzelf als hardwerkend en superieur; ze gooien een hengel uit naar mensen die erbij willen horen en zich met de winnaars willen identificeren én ze bieden een excuus voor racisme, uitsluiting en ongelijkheid. Het wordt hoog tijd dat we dit gewoon op deze manier gaan benoemen.
Mieke van Stigt is socioloog en pedagoog.