Gemeente, wees eens creatief met een social impact bond!

Private beleggers die investeren in sociale vraagstukken – social impact bonds – rukken op in Nederland. Maar dat gebeurt in grote stilte. De contracten blijven geheim, gemeenteraden praten er niet of nauwelijks over mee, laat staan dat de burger er iets over te horen of zeggen krijgt.

Het grootkapitaal redt de minder bedeelden. Eindelijk slaan overheid en private partijen de handen ineen om de grote uitdagingen van deze tijd, zoals groeiende ongelijkheid, te lijf te gaan. Win-win-win!

Dat zijn, licht gechargeerd, wat reacties op het opkomende fenomeen van de social impact bond (SIB). Daarbij beleggen private investeerders in nieuwe oplossingen voor sociale vraagstukken, zoals de integratie van statushouders. De uitvoerders zijn sociale ondernemingen, de opdrachtgevers in Nederland bijna altijd gemeenten.

Social impact bonds berusten op het principe van no cure no pay: helpt de aanpak niet, dan kan de investeerder naar zijn geld fluiten. Mooi, want zo kunnen gemeenten innoveren zonder geld te verkwisten. En hoeft de burger zich geen zorgen te maken dat zijn belastingcenten verkeerd terecht komen. Al zullen er altijd bij zijn die vinden dat belastinggeld überhaupt niet naar een investeerder had mogen gaan.

Innoveren gemeenten hier wel?

De vraag is: is het echt zo, dat gemeenten op deze manier innoveren? In ons onderzoek naar social impact bonds in Nederland kwamen we het volgende tegen:

  • Gemeenten pakken bijna steeds hetzelfde probleem aan: werkloosheid. Weliswaar richten ze zich daarbij op verschillende groepen (statushouders, jongeren, mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt), maar qua thema en doelstelling vernieuwen ze zich niet fundamenteel.
  • Hoe ze het probleem aanpakken, is ook niet altijd even vernieuwend. Soms krijgen bestaande methoden een nieuw (privaat) jasje aangemeten, andere keren worden methodes uit de ene stad licht gewijzigd naar een andere stad overgeheveld. Zekerheid lijkt de overhand te hebben boven vernieuwing.
  • De oplossingen belanden niet blijvend in het gemeentelijke beleid en instrumentarium. Ook als een private aanpak goed blijkt te werken, kiest de gemeente lang niet altijd voor een daarop gebaseerde andere aanpak. Sterker nog, na afloop van de SIB loopt de doelgroep vaak weer tegen dezelfde problemen op.

In het VK gaat het om eenzaamheid en dakloosheid

Nee, dan het Verenigd Koninkrijk. Daar bestaan impact bonds rond uiteenlopende onderwerpen als eenzaamheid, dakloosheid, thuis sterven, zelfstandig reizen met het openbaar vervoer, een gezondere levensstijl en grotere opname van pleegkinderen. Het scala is breed, de doelen zijn ambitieus. Áls Britse SIB’s zich al op werkloosheid richten, combineren ze dat vaak met welzijnsdoelen, zoals een betere kwaliteit van leven. En juist de op welzijn en leefstijlverandering gerichte bonds doen het goed in het VK. Daar tegen afgezet lijken SIB’s in Nederland vooral een instrument om te beknibbelen op sociale uitgaven. Eeuwig zonde, omdat je daarmee het volle potentieel van het instrument niet benut.

Een tweede punt, dat hiermee deels samenhangt, is dat er in Nederland nauwelijks serieuze (democratische) discussie is over dit betrekkelijk nieuwe verschijnsel. Het zijn de colleges van B&W die SIB’s afsluiten met investeerders, uitvoerders en intermediairs. De contracten blijven geheim, gemeenteraden praten er niet of nauwelijks over mee, laat staan dat de burger er iets over te horen of zeggen krijgt.

Social impact bonds in Nederland zijn grotendeels een black box

Debat over thema’s en doelen blijft zo achterwege. Is werkloosheid wel het urgentste probleem, moet de kwaliteit van leven van de doelgroep niet ook worden meegenomen, hoe worden de uitkomsten in het gemeentelijk beleid verwerkt? Wat al helemáál niet aan de orde komt, is welke precieze doelen de SIB stelt, hoe en door wie die worden gemeten (nulmeting, controlegroep, corrigerende factoren), welke partijen de SIB financieren en uitvoeren en welke methoden ze daarbij gebruiken.

Social impact bonds in Nederland zijn grotendeels een black box. Het kostte ons de grootste moeite om zelfs basisgegevens als het gekwantificeerde doel van een SIB boven water te krijgen, laat staan de gedetailleerde uitkomsten. Ook hierin is het VK op sommige punten een lichtend voorbeeld: zo is er een instituut, het Government Outcomes Lab, dat alle gegevens van SIB’s verzamelt en openbaar toegankelijk maakt.

Een veelbelovende loot aan de stam

Interessant van het VK is trouwens ook dat daar soms meerdere uitvoerders tegelijk op een SIB worden gezet, zodat verschillende aanpakken direct met elkaar kunnen worden vergeleken. Je ziet de markt daar als het ware voor je ogen rennen voor de minder bedeelden. Een kanttekening is wel dat het grote en diverse scala aan SIB’s in het VK rechtstreeks samenhangt met het relatief kleine sociale vangnet.

Is het louter kommer en kwel bij ons? Nee hoor, de social impact bond is een veelbelovende loot aan de stam van de publiek-private samenwerking en kan blijvend bijdragen aan de vernieuwing van het sociale domein. Dit is een pleidooi voor méér SIB’s, niet voor minder. Maar alsjeblieft, laat nieuwe SIB’s innovatief zijn en ambitieus, en onderwerp van debat en reflectie. De makkelijk te kwantificeren doelen, het laaghangende fruit en de geheimzinnigheid hebben we nu wel gehad.

Twee tips voor verdere verdieping en discussie:

  • SIB’s in het VK activeren deelnemers vaak meer dan bij ons. Zo worden er zelfhulpgroepen ingesteld en maken de Britten vaak gebruik van befriending, het georganiseerd laten maken van vrienden. Er wordt ook een aarzelend begin gemaakt met service user involvement: (potentiële) deelnemers praten dan mee over de inrichting van de SIB.
  • In Schotland is succesvol geëxperimenteerd met wat de Britten ‘social bridging’ In plaats van te betalen voor een werkzaam gebleken oplossing wordt die dan in het gemeentelijke beleid verankerd. Het grootkapitaal zal hier niet voor te porren zijn, maar er zijn waarschijnlijk genoeg filantropische fondsen te vinden die hiervoor open staan.

Menno Bosma en Hans van de Veen zijn freelance journalisten.

Van deze auteurs verscheen onlangs: De belofte van de social impact bond – Publieke doelen bereiken met privaat geld, SWP (€ 24,90).

Lezers van Sociale Vraagstukken betalen slechts 20,- euro. Stuur een mail naar: sales@mailswp.com, vermeld bij de bestelling 'SV21' en maak gebruik van deze aanbieding.

 

Foto: Scott Graham via Unsplash