Er zijn weinig woorden zo controversieel in de wereld van het onderzoek als ‘impact’. De één omarmt het en de ander gruwelt ervan. Tegenstanders leggen vaak het verband tussen het impactdenken en de behoefte om de effecten van onderzoek te modelleren en meetbaar te maken. Van Vliet (2022) spreekt in dit verband van een Standaard Logische Model (SLM) dat loopt van input naar activiteiten naar output, outcome en impact, en hij noemt het een molensteen. Niessen (2025) vindt dat het model moet worden aangevuld met een binnenkant-perspectief dat laat zien dat er altijd sprake is van impact als mensen in onderzoek elkaar ontmoeten. Coombs (2025) pleit voor een iteratieve, niet-lineaire benadering voor het in kaart brengen van impact.
Er is dus een grote diversiteit aan opvattingen over impact. Deze diversiteit willen wij illustreren aan de hand van vijf metaforen voor impact die we herkennen vanuit het impactdebat. De metaforen kwamen naar boven toen wij in opdracht van Regieorgaan SIA een inventarisatie maakten van honderd impacttips (Van Beest e.a. 2025). Iedere metafoor belicht bepaalde aspecten van het verschijnsel impact en laat andere aspecten buiten beeld.
1. Impact als georganiseerde reis
Deze metafoor belicht het belang om bewust en planmatig met impact bezig te zijn. Een belangrijke boodschap van de metafoor is dat het goed is om bewust na te denken over activiteiten die tijdens het onderzoek mogelijk zijn om impact te vergroten. Hier zit ook de kracht van het Standaard Logische Model en daaraan verwante aanpakken, zoals het opstellen van een Theory of Change of een Impact Plan. Impact maken wordt hierdoor top of mind en het inspireert om niet alleen te denken over dataverzameling en -analyse, maar ook over activiteiten die gericht zijn op impact maken.
Impact ontstaat ook uit toevallige ontmoetingen, onverwachte wendingen en het vermogen om in te spelen op veranderende omstandigheden
Wat de metafoor minder laat zien, is dat impact óók ontstaat uit toevallige ontmoetingen, onverwachte wendingen en het vermogen om flexibel in te spelen op veranderende omstandigheden. Daardoor wordt de reis niet een strak uitgestippeld pad, maar een levendige expeditie waarin wat er onderweg gebeurt minstens zo belangrijk is als de beoogde eindbestemming.
2. Impact als kanonskogel
Deze metafoor sluit aan bij de oorsprong van het woord ‘impact’. Dat woord komt van het Latijnse woord impingere, wat ‘stoten tegen’ of ‘inslaan op’ betekent (Niessen 2025). Deze metafoor belicht dat impact ontstaat door kennis die vanuit het onderzoek in de praktijk terechtkomt. De kanonskogel is in de metafoor een kennisproduct, zoals een wetenschappelijke publicatie, een podcast, een rapport of een informatiefolder.
De metafoor helpt om aandacht te besteden aan de zeggingskracht en de werking van een kennisproduct. Het helpt wanneer onderzoekers concrete hulpmiddelen maken waarmee de praktijk aan de slag kan. Daarbij is het belangrijk deze kennisproducten te ontwerpen in nauwe samenwerking met betrokkenen uit de praktijk (Van Turnhout e.a. 2026).
Impact maken doet de onderzoeker nooit alleen
De metafoor belicht het belang van het delen van inzichten en benadrukt dat onderzoekers inspanningen moeten leveren om kennis toegankelijk te maken voor de praktijk. Wat deze metafoor niet toont, is dat kennis zich niet keurig laat verpakken en overdragen. Kennis is ook iets wat tussen mensen ontstáát – in dialoog, in interactie, en in het gezamenlijk betekenis geven.
3. Impact als geoliede machine
Deze metafoor belicht dat impact het resultaat is van mensen die zich organiseren omdat ze samen iets willen. Impact maken doet de onderzoeker nooit alleen. Het is altijd het resultaat van een gezamenlijk proces dat start vanuit een gedeelde motivatie en visie. Daarbij gaat het mis als onderzoekers te afstandelijk zijn van de praktijk, zich superieur wanen, praktijkprofessionals niet serieus nemen of onbetrouwbaar handelen. Je moet elkaar een beetje aardig vinden om impact te maken.
De metafoor beklemtoont het belang van co-creatie, partnerschap en gedeelde verantwoordelijkheid. Het wijst ons op de kracht van verbinding. De metafoor toont echter niet dat we ook oog moeten hebben voor de belangen, machtsverhoudingen, spanningen en druk in onderzoek. Door deze minder romantische maar realistische dimensies mee te nemen, wordt samenwerking effectiever en duurzamer en minder naïef.
4. Impact als liefde
Deze metafoor belicht de onzichtbare invloed die onderzoek kan hebben op de praktijk. Net als bij liefde heeft impact iets mysterieus. Vaak is niet duidelijk dat onderzoek doorwerking heeft en hoe dat precies plaatsvindt. Veel impact is onzichtbaar en moeilijk te beïnvloeden. Daarom is het van belang zoveel mogelijk connecties te maken en iedere kans te benutten om verbindingen te leggen met de praktijk. Probeer zoveel mogelijk mensen te raken met de onderzoeksresultaten. De metafoor inspireert en motiveert door ons te herinneren aan de potentie van onderzoek om bij te dragen aan een betere wereld.
Impact maken vraagt om zorgvuldigheid, ethisch bewustzijn en voortdurende reflectie
De metafoor toont echter niet dat onderzoek óók negatieve of onbedoelde effecten kan hebben. Het kan de status quo bevestigen en gemarginaliseerde groepen hun stem ontnemen. Impact maken is in de kern een normatieve, waardegeladen activiteit die een grote verantwoordelijkheid met zich meebrengt voor onderzoekers en die vraagt om zorgvuldigheid, ethisch bewustzijn en voortdurende reflectie.
5. Impact als oogsten
Deze metafoor belicht dat impact maken te bevorderen is door regelmatig te oogsten uit eigen en gezamenlijke ervaringen. Het is goed om te reflecteren en stil te staan bij wat we kunnen leren van het onderzoek dat we doen. Daar ligt veel laaghangend fruit. Dat oogsten vraagt wel tijd en inspanning van alle betrokkenen. De metafoor heeft er minder aandacht voor dat we in onderzoek vaak veel van praktijkprofessionals vragen, terwijl zij daar vaak de tijd helemaal niet voor hebben. Deze spanning moeten we serieus nemen en streven naar een eerlijk en duurzaam partnerschap waarin wederkerigheid iets is wat we actief nastreven.
Er is niet één beste kijk op impact, er zijn vele gebrekkige kijken op impact
Wanneer we impact proberen te begrijpen, is het waardevol om te beseffen dat geen enkele metafoor het volledige verhaal vertelt. Voor een rijk beeld van impact hebben we al deze zienswijzen nodig. Juist het combineren van verschillende beelden helpt ons een rijker, completer en eerlijker inzicht te krijgen. Iedere metafoor legt iets wezenlijks bloot – én tegelijkertijd blijft er iets anders buiten beeld. Er is niet één beste kijk op impact; er zijn vele gebrekkige kijken op impact. En daar moeten we het mee doen.
Wilke van Beest, Marieke Zielhuis en Daan Andriessen zijn onderzoekers bij het lectoraat Onderzoekend Vermogen van de Hogeschool Utrecht.
Foto: Pixabay via Pexels.com