Waar sociaal werkers en ervaringsdeskundigen samenwerken, schuurt het nogal eens. De kennis van de een wordt soms weggezet als minder waard omdat het slechts uit boeken komt. De vaak onjuiste inschatting van elkaars waarde in het sociaal domein zou tot flink wat vuurwerk op de werkvloer leiden, was de verwachting. In de praktijken waar ik mijn promotieonderzoek doe, is van conflicten echter nauwelijks sprake. Professionals en ervaringsdeskundigen hebben ogenschijnlijk een manier gevonden om harmonieus samen te werken. Dat neemt niet weg dat professionals moeten blijven nadenken over hun vak en hun professionele identiteit.
Prettig maar onduidelijk
Bij drie verschillende organisaties heb ik sociaal werkers en ervaringsdeskundigen bevraagd op hun rollen, wederzijdse verwachtingen en beleving van samenwerking in de praktijk. In vrijwel alle gevallen betitelden de respondenten de samenwerking als prettig. Maar wat zegt de beleving van samenwerking over de waardering van de inbreng van de een of de ander?
Het volgende citaat van een van de geïnterviewde sociaal werkers is illustratief voor de soms ambivalente ervaringen. ‘Ik ben blij dat ze [de ervaringsdeskundige] er is, omdat ik zie dat de cliënten het fijn met haar hebben.’ Maar even verderop in het interview: ‘Het is me nog niet helemaal duidelijk wat ervaringsdeskundigen doen en wat de toegevoegde waarde van hun bijdrage is.’
Formele en administratieve dingen horen bij de sociaal werker, niet bij de ervaringsdeskundige
De drie onderzochte organisaties proberen de verschillende rollen binnen het sociaal werk te verduidelijken. Een van de organisaties doet dat zelfs heel expliciet. Sociaal werkers zijn er gedrild in het uitgangspunt dat ervaringsdeskundigen er zijn voor ‘herkenning en erkenning.’ Wat dit betekent voor het gesprek met cliënten is dat de sociaal werker de regisseur is, het gesprek inleidt en de tijd bewaakt. Ook formele dingen, zoals contact leggen en onderhouden met instanties en administratieve taken zijn toebedeeld aan de sociaal werker. Iedereen vindt dit logisch. Daar is de sociaal werker immers voor.
Stof tot nadenken
Dat beeld zie je ook bij andere twee organisaties. Formele en administratieve dingen horen bij de sociaal werker, niet bij de ervaringsdeskundigen. In een van de onderzochte organisaties waar deels wordt gewerkt vanuit zorgmachtiging, is de verdeling helemaal evident. De ervaringsdeskundige doet niets met gedwongen zorg.
Moeten sociaal werkers de kern van hun professie wel overlaten aan ervaringsdeskundigen?
Dat lijkt voor de hand te liggen, maar de onderbouwing vanuit de sociaal werkers geeft wel stof tot nadenken. Zo zegt een van hen: ‘Laat mij dit gedwongen stukje maar doen, hou jij [ervaringsdeskundige] de relatie maar gewoon goed.’ Prima werkverdeling? Daar kun je vragen bij stellen, zeker als dezelfde sociaal werker even later zegt dat ervaringsdeskundigen doen waar het sociaal werk echt om draait, namelijk aansluiten bij mensen die hulp nodig hebben.
Moeten sociaal werkers de kern van hun professie dus overlaten aan ervaringsdeskundigen? Bovendien, op plekken waar geen ervaringsdeskundigen zijn, maar wel gedwongen zorg wordt geboden zijn er toch ook sociaal werkers die op twee borden tegelijk schaken? Gedwongen zorg én aansluiten bij de belevingswereld van de cliënt, is waar sociaal werk om draait. En ja dat is ingewikkeld soms, maar daarom is sociaal werk ook een vak.
Kritisch blijven
Ondanks alle lessen ethiek en moreel beraad die sociaal werkers in opleiding en daarna krijgen, is er een rol weggelegd voor de ervaringsdeskundige als moreel kompas of als hoeder van de ethiek. Die wordt hem of haar toegedicht door zowel de sociaal werkers als de ervaringsdeskundigen zelf. Zo zegt een van de sociaal werkers dat zij verwacht dat een ervaringsdeskundige haar een spiegel voorhoudt waarin zij met zichzelf wordt geconfronteerd. En een ervaringsdeskundige laat weten dat zij ervoor wil zorgen dat er met cliënten wordt gepraat, in plaats van over ze. Sociaal werkers kunnen dat niet?
Het sociaal werk moet kritisch naar zichzelf, zijn rollen, taken en identiteit kijken
Hoewel de aangenomen of toebedeelde rollen binnen de onderzochte organisaties overeenkomen met de beschreven rollen van de ervaringsdeskundige in bijvoorbeeld de beroepscompetentieprofielen, is enige reflectie nodig. Het lijkt er verdacht veel op dat, zodra er een ervaringsdeskundige aan een team wordt toegevoegd, sommige taken of rollen van sociaal werkers min of meer automatisch worden overgeheveld naar de nieuwe collega.
In de samenwerking levert dit, voor zover de data reiken, geen grote problemen op. Weinig reden tot bezorgdheid, zou je zeggen. Toch een advies. Het sociaal werk moet kritisch naar zichzelf, zijn rollen, taken en identiteit kijken. En er is ook iets wat het sociaal werk niet moet doen, namelijk overhaast waardevolle onderdelen van zijn professie afstoten. De roltheorie toont dat wanneer er in een organisatie een rol bijkomt, omringende rollen hoe dan ook veranderen. Dat geldt ook voor het sociaal werk. Het moet met andere woorden ook bij veranderingen in de spiegel blijven kijken.
Josine Steenvoorde is docent-onderzoeker aan Hogeschool Inholland. Dit artikel is gebaseerd op interviews die zij afnam voor haar promotieonderzoek naar de samenwerking tussen sociaal werkers en ervaringsdeskundigen.
Foto: Polina via Pexels.com