Op 1 januari 2026 is de Wet verbetering beschikbaarheid jeugdzorg in werking getreden. De wet maakt onderdeel uit van de Hervormingsagenda Jeugd 2023- 2028, die ertoe moet leiden dat de vraag naar jeugdhulp vermindert.
Nu krijgt 1 op de 7 kinderen jeugdhulp, dat moet 1 op de 10 kinderen worden. Om dat doel te bereiken, voorziet de agenda in versterking van lokale teams, effectievere (specialistische) zorg en meer behandelingen in groepsverband.
Gaan de wet en de agenda leiden tot een betere jeugdhulp? We kijken naar de meest prangende problemen, waarvoor dan een oplossing gevonden zou moeten worden.
- Zelfdoding onder jongeren
Zelfdoding is het ernstige probleem onder jongeren en jongvolwassenen. Vooral onder jonge vrouwen neemt het aantal gevallen zelfdoding toe.
Het mentale welzijn van jongeren met suïcidale gedachten blijft kwetsbaar
Ondanks veel onderzoek zijn de precieze oorzaken van zelfdoding onder jongeren onbekend. Evenzo verkeren we het in het ongewisse als het gaat om het voorkomen van zelfdoding onder jeugdigen.
Het mentale welzijn van jongeren met suïcidale gedachten blijft kwetsbaar, de vele onderzoeken en oplossingen daargelaten. Daar komt nog bij dat de wachttijden voor therapie lang zijn en de effectiviteit ervan gering.
- De meeste zorg, ongeveer 95 procent, komt terecht bij jongeren met problemen die vaak vanzelf overgaan
Voor de zorg zijn dit qua inkomsten de interessantste jongeren om te behandelen. De zorg rekt de psychiatrische diagnoses voor bijvoorbeeld autisme en dyslexie maximaal uit, om een zo hoog mogelijke vergoeding in de wacht te slepen.
Paradoxaal genoeg wordt er dan wel gekeken of behandelingen effectief zijn
In haar recent verschenen boek, The age of diagnosis, wijst de Ierse neuroloog Susanne o’ Sullivan er nog maar eens op dat deze praktijk ertoe leidt dat jongeren met zeer ernstige problemen op de wachtlijst komen. Paradoxaal genoeg wordt er dan wel gekeken of behandelingen effectief zijn.
- Anorexia
Anorexia is de dodelijkste psychische ziekte. Afgelopen maand overleden alweer drie jongeren eraan. Ondanks miljoenensubsidies lijkt er nauwelijks vooruitgang in de behandeling te worden geboekt. Een recente meta-analyse, waaraan ik meewerkte, komt tot een klein tot middelgroot effect van bestaande behandelingen.
De lage effectiviteit van behandelingen en de lange wachttijden verergeren het probleem van anorexia.
- Minderjarige prostitutie, vaak in combinatie met trauma, drugsgebruik en zelfbeschadiging
De reikwijdte van het probleem is grotendeels onbekend. Indicatief voor de ernst ervan is dat instellingen zoals de gesloten jeugdhulp en psychiatrie vol zitten met patiënten die eronder gebukt gaan. Het probleem is ernstig, de wachttijden voor therapie lang en de effectiviteit van behandelingen onbekend.
- Gevolgen van seksueel misbruik
Naar schatting 28 procent van de kinderen en jongeren heeft te maken met seksueel misbruik. De gevolgen daarvan zijn vaak ernstig en houden levenslang aan. Voor behandeling van dit ernstige probleem zijn de wachttijden lang en de effectiviteit van therapieën klein tot middelgroot.
- Verwaarlozing en mishandeling treft naar schatting 119 duizend kinderen en jongeren, op jaarbasis
Verwaarlozing en misbruik leiden tot ernstige psychische problemen, een heel leven lang. Vaak zijn de oorzaken van verwaarlozing en misbruik van kinderen te herleiden tot psychische problemen van ouders, armoede, schulden en vechtscheidingen.
Uithuisplaatsing biedt meestal geen uitweg
De effectiviteit van, kostbare, interventies is vaak gering. Uithuisplaatsing biedt meestal geen uitweg. Dit vooral vanwege de beperkte capaciteit van de pleegzorg, gezinshuizen en de kleinschalige voorzieningen.
- Jeugdcriminaliteit, vaak in combinatie met drugsgebruik en ernstige agressie
Alhoewel de jeugdcriminaliteit daalt, heeft die nog steeds een grote maatschappelijke impact. Recent bleek uit onderzoek door Puck Meulen dat van alle (dure) interventies op dit terrein er slechts drie enigszins effectief waren, met een hoogstens klein tot middelgroot effect.
De stand van zaken met betrekking tot interventies op dit terrein is al met al weinig hoopgevend.
Te weinig
Als we kijken naar de ernst van de zeven ernstigste problemen van jongeren zien we dat de complexiteit van de problematiek de kennis van behandelaars vaak te boven gaat. Oplossing daarvoor is niet zomaar voorhanden, omdat ook de specialistische zorg geen uitweg kan bieden. Onderzoek toont aan dat haar individuele aanpak onvermijdelijk stuit op capaciteitsproblemen. En de multimodale aanpak zoals Puck Meulen die voorstelt, is er nog lang niet.
Lichtpuntjes
Een voorbeeld van een vernieuwende multimodale groepsaanpak is bijvoorbeeld de Yes We Can Clinics. De eerste uitkomsten van het onderzoek naar de effectiviteit van deze aanpak zijn hoopvol.
We hebben het hier over lichtpuntjes, niet over een correctie van wat er in de jeugdzorg allemaal misgaat
Ook de multimodale opvang van jongeren met complexe problemen, bij Ruchama zorg - voor meisjes- en Cardea – met kleinschalige voorzieningen – laten voorzichtig positieve resultaten zien.
We hebben het hier over lichtpuntjes, niet over een correctie van wat er in de jeugdzorg allemaal misgaat. Ik hoop van harte dat het nieuwe kabinet beter dan het bijna afgetreden kabinet Schoof inziet dat een betere jeugdzorg er niet komt door alleen een wet uit te vaardigen.
Wat vooral nodig is, is een fundamentele hervorming van de jeugdzorg, een die werkelijk oog heeft voor de jongeren en hun ouders, en die haar methodieken en interventies baseert op gedegen wetenschappelijk onderzoek.
Peer van der Helm is emeritus bijzonder hoogleraar Onderwijs en Zorg aan de Universiteit van Amsterdam.
Op donderdag 26 maart 2026 is er een uitzending van Zembla over dit onderwerp.
Foto: Valeriia Miller via Pexels.com