Democratisch professionalisme draait volgens Elke Plovie, onderzoeker en docent Sociaal Werk van Hogeschool UCLL Vlaanderen, om een eenvoudige maar fundamentele vraag: van wie zijn publieke vraagstukken eigenlijk? ‘Onderwijs, zorg en welzijn gaan ons allemaal aan. Toch worden beslissingen daarover vaak genomen door organisaties, professionals, sociaal werkers en bestuurders, terwijl de stem van burgers op de achtergrond raakt.’
Workshop Elke Plovie tijdens Agenda van het Sociaal WerkElke Plovie verzorgt de workshop Democratisch professionalisme in de praktijk tijdens de Agenda van het Sociaal Werk op 24 september 2026 in Utrecht. Het evenement heeft ‘Sociaal werker aan zet: meer professionele autonomie’ als thema. In de workshop van Plovie krijg je een kader en de ruimte om samen na te denken over hoe je in je dagelijkse werk kunt omgaan met deze democratische uitdagingen. Ze staat stil bij de manier waarop problemen worden gedefinieerd, hoe verschillende vormen van kennis kunnen worden gewaardeerd en hoe je samen het verschil kunt maken. Je kunt je hier aanmelden voor het evenement en de workshops. |
Volgens Plovie ligt daar een belangrijke opdracht voor sociaal werkers. ‘Hoe zorg je ervoor dat mensen opnieuw invloed krijgen op kwesties die hun dagelijks leven direct raken?’ Dat begint met nabijheid: ‘Tijd nemen om mensen echt te ontmoeten en hun ervaringen serieus te nemen. Vervolgens gaat het erom burgers niet alleen te laten meepraten, maar ook werkelijk invloed te geven op de agenda, op oplossingen en op de keuzes die worden gemaakt. Sociaal werkers moeten daarom ruimte maken voor ervaringskennis, samen met burgers naar maatschappelijke oorzaken van problemen kijken en waar nodig coalities vormen om verandering mogelijk te maken.’
Gevolgen voor de professionele ruimte
Doen sociaal werkers dit niet al lang? ‘Niet vanzelf’, vindt Plovie. In veel organisaties zijn sociaal werkers steeds meer uitvoerders geworden van regels, protocollen, procedures en kwaliteitscriteria. Door de invloed van marktdenken, efficiency en New Public Management is de aandacht voor controle en beheersing gegroeid.
‘Soms lijkt het alsof sociaal werkers slechts moeten controleren of ze processen en methoden correct uitvoeren’
Dat heeft gevolgen voor de professionele ruimte. ‘Soms lijkt het alsof sociaal werkers alleen nog moeten controleren of ze hun processen en methoden correct uitvoeren. Maar als je mensenrechten, democratie en maatschappelijke ongelijkheid serieus neemt, dan is dat niet genoeg.’
Juist daarom is democratisch professionalisme volgens haar nu urgenter dan ooit. Sociaal werkers hebben een rol in het zichtbaar maken van onrecht en in het versterken van de stem van mensen die vaak niet worden gehoord.
Vier elementen van democratisch professionalisme
Plovie noemt vier belangrijke elementen van democratisch professionalisme voor sociaal werkers.
1. Nabij zijn
Democratisch werken begint met contact met mensen. Tijd nemen voor ontmoeting, luisteren naar ervaringen en achter individuele problemen zoeken naar patronen en maatschappelijke oorzaken. Denk aan een sociaal werker die niet alleen hulpvragen afhandelt, maar ook veel aanwezig is in de buurt, bewoners spreekt en ziet welke problemen zich telkens opnieuw voordoen. Juist door die dagelijkse nabijheid ontstaat zicht op kwesties die anders buiten beeld blijven.
‘Nabijheid is geen luxe, maar een voorwaarde voor het versterken van de democratie door sociaal werkers’
Deze professional onderzoekt samen met bewoners en andere betrokkenen wat er in de buurt ontbreekt, waarom bestaande ontmoetingsplekken niet werken en welke collectieve oplossingen mogelijk zijn. Zo wordt een individuele hulpvraag een gezamenlijke maatschappelijke kwestie.
Organisaties en overheden moeten sociaal werkers voldoende ruimte geven voor nabijheid, onderzoek, coalitievorming en collectieve actie, in plaats van hen uitsluitend af te rekenen op individuele casussen en procedures. Plovie: ‘Nabijheid is geen luxe, maar een voorwaarde voor het versterken van de democratie door sociaal werkers.’
2. Kennis van inwoners serieus nemen
Democratisch professionalisme betekent volgens Plovie dat professionals in zorg, openbare gezondheidszorg, welzijn en jeugd hun eigen expertise niet centraal stellen, maar ook ruimte maken voor de kennis en ervaringskennis van inwoners. Mensen zijn niet alleen ontvangers van hulp of beleid; zij beschikken zelf over kennis van wat er speelt, welke problemen zij ervaren en welke oplossingen kansrijk zijn.
Een voorbeeld uit Plovies werk rond zorgzame buurten is de vraag naar gastvrije ontmoetingsplekken. In plaats van als professional zelf te bepalen hoe eenzaamheid moet worden aangepakt, bracht zij mensen bijeen die met dezelfde vraag worstelden. Buurtwerkers, vrijwilligers en bewoners onderzochten samen wat er aan de hand was en welke initiatieven wel en niet werkten. Zo ontstonden oplossingen vanuit inwoners uit de praktijk zelf.
Participatietrajecten worden nog te vaak door professionals ontworpen, terwijl bestaande machtsverhoudingen zo intact blijven
Volgens Plovie vraagt dit van professionals dat zij niet direct in de oplossingsstand schieten, maar eerst de tijd nemen om echt te luisteren en vervolgens verschillende kennisbronnen bij elkaar brengen. Hun rol verschuift dan van expert naar verbinder.
Tegelijkertijd kunnen individuele professionals dit niet alleen. Organisaties moeten ook bereid zijn om ervaringskennis daadwerkelijk gewicht te geven. Dat betekent dat bewoners, cliënten en ervaringsdeskundigen niet alleen worden uitgenodigd voor een inspraakavond, maar ook invloed krijgen op de agenda, besluitvorming en uitvoering. Huidige participatietrajecten worden nog te vaak door professionals ontworpen, terwijl bestaande machtsverhoudingen zo intact blijven. Democratisch professionalisme gaat volgens Plovie uiteindelijk ook over macht en positionaliteit: de vraag wie bepaalt wat belangrijk is, wie de agenda zet en wiens kennis als waardevol wordt beschouwd.
3. Problemen zien als collectieve kwesties
Een kernpunt in Plovies visie is dat professionals problemen niet automatisch moeten benaderen als individuele hulpvragen. Achter veel persoonlijke problemen gaan maatschappelijke oorzaken schuil. Democratisch professionalisme vraagt daarom dat professionals steeds de vraag stellen: gaat het hier alleen om één persoon, of zien we hier een breder maatschappelijk vraagstuk? Als je vijf keer dezelfde vraag krijgt, dan moeten er belletjes gaan rinkelen.
Als organisaties professionals uitsluitend afrekenen op het oplossen van individuele problemen, blijven onderliggende oorzaken buiten beeld
Een voorbeeld uit Plovies onderzoek naar zorgzame buurten is eenzaamheid. Professionals kunnen daarop reageren met een individueel hulpverleningsaanbod, zoals een maatjesproject of een activiteit voor één bewoner. Plovie pleit ervoor om eerst te onderzoeken wat er werkelijk speelt. Waarom voelen zoveel mensen zich eenzaam? Ontbreken er ontmoetingsplekken? Zijn voorzieningen verdwenen? Voelen bepaalde groepen zich niet welkom? Door die vragen te stellen, verschuift de aandacht en oplossing van het individu naar de buurt, de instituties en de samenleving.
In haar praktijk bracht zij rond zulke vragen bewoners, vrijwilligers en professionals bij elkaar. Niet om direct oplossingen uit te rollen, maar om gezamenlijk het vraagstuk te analyseren en te onderzoeken wat er nodig is. Zo ontstaat ruimte voor collectieve oplossingen en nieuwe samenwerkingen.
Volgens Plovie is dit ook wat politiserend handelen inhoudt: zichtbaar maken dat veel problemen niet zo zeer voortkomen uit persoonlijke omstandigheden, maar samenhangen met beleid, instituties en machtsverhoudingen.
Plovie ziet hierin een belangrijke uitdaging voor het sociaal werk. Als organisaties professionals uitsluitend afrekenen op het oplossen van individuele problemen, blijven de onderliggende oorzaken buiten beeld. Democratisch professionalisme vraagt juist dat professionals beide doen: mensen ondersteunen én onderzoeken wat er in de samenleving misgaat en moet veranderen.
4. Ruimte claimen
Professionals krijgen de ruimte om democratisch te handelen niet altijd cadeau. Soms moeten zij die zelf organiseren of opeisen. Dat kan door sterke coalities te vormen, vraagstukken te agenderen, maar ook door stille vormen van verzet te plegen tegen systemen die goede zorg of ondersteuning in de weg staan.
Sociaal werkers moeten bondgenoten zoeken, coalities vormen en publieke kwesties gezamenlijk onder de aandacht brengen
Deze handelingsruimte ontstaat niet vanzelf. In veel organisaties overheersen procedures, productie-eisen en verantwoordingssystemen, waardoor er weinig tijd overblijft voor signaleren, samenwerking en beleidsverandering.
Plovie ziet in haar onderzoek verschillende manieren waarop professionals daar toch mee omgaan. Regelmatig vergroten sociaal werkers hun handelingsruimte door binnen de bestaande regels te zoeken naar mogelijkheden om mensen beter te ondersteunen dan het systeem eigenlijk toestaat. Maar zij ziet ook sociaal werkers die expliciet en openlijk onderhandelen met hun organisatie om ruimte te creëren voor collectieve actie.
Ze beschrijft een sociaal werker uit Gent die zag dat veel mensen met een migratieachtergrond tegen dezelfde problemen aanliepen. Zij pleitte binnen haar organisatie voor tijd en mandaat om die signalen samen met andere organisaties te bundelen. Dat leidde tot een coalitie die deze structurele knelpunten gezamenlijk op de lokale politieke agenda zette.
Democratisch professionalisme vraagt volgens Plovie dus niet alleen om nabijheid bij mensen, maar ook om community organizing. Sociaal werkers moeten bondgenoten zoeken, coalities vormen en publieke kwesties gezamenlijk onder de aandacht brengen.
Kansen voor Nederland
Volgens Plovie heeft Vlaanderen de afgelopen jaren een stevige ontwikkeling doorgemaakt rond democratische vakmanschap in sociaal werk. De beweging Sterk Sociaal Werk zette bijvoorbeeld politiseren nadrukkelijk op de agenda en benadrukte dat sociaal werkers niet stil mogen blijven wanneer zij onrecht zien.
Dit leidt ertoe dat sociaal werkers vaker nadenken over vragen als: welke mensenrechten staan onder druk? Welke maatschappelijke patronen veroorzaken problemen? En hoe kunnen we als sociaal werkers samen met burgers verandering organiseren?
‘Sociaal werkers moeten niet alleen hulp bieden, maar ook onderzoeken wat er achter problemen schuilgaat’
Voor Nederland ziet zij vooral kansen in het versterken van die collectieve dimensie van het vak. ‘Sociaal werkers moeten niet alleen hulp bieden, maar ook onderzoeken wat er achter problemen schuilgaat. Welke maatschappelijke factoren werken uitsluiting in de hand? Wie heeft invloed en macht? En hoe kunnen we daar als sociaal werkers samen iets aan veranderen?’
Volgens Plovie vraagt democratisch professionalisme zeker niet om minder professionaliteit, maar om aandacht voor een vaak onderbelicht aspect ervan. Het gaat niet alleen om het ondersteunen van inwoners in de dagelijkse praktijk, maar ook om het nemen van professionele verantwoordelijkheid voor de maatschappelijke vraagstukken die daarachter schuilgaan.
Dat vraagt van sociaal werkers dat zij in de waan van de dag ruimte nemen om te reflecteren met collega’s, samen met inwoners op te trekken en hun professionele autonomie te benutten. Juist in een tijd van groeiende ongelijkheid, afnemend vertrouwen in instituties en toenemende druk op publieke voorzieningen is dat volgens haar een democratische noodzaak én kerntaak van het sociaal werk. De mogelijkheid om daadwerkelijk invulling te geven aan democratisch professionalisme staat of valt echter met de ruimte die professionals krijgen én zelf weten te creëren.
Dorien Claessen is bij Movisie senior onderzoeker/projectleider Professionalisering van sociaal werk. Sonja Liefhebber is bij Movisie kenniswerker Leren en professionaliseren.
Foto afkomstig van: Kennisclip Zorgzame Buurten: Politisering (Elke Plovie - SAM vzw) - Departement Zorg (Youtube)