COLUMN De kleren van de keizer

We kennen – neem ik aan- allemaal het sprookje van de nieuwe kleren van de Keizer. Een ijdele keizer wil een nóg exclusievere outfit. Handige lieden praten hem een onzichtbaar kostuum aan en de keizer durft niet te zeggen dat hij niks ziet. Het publiek durft niet te zeggen dat de keizer niks aanheeft, totdat een kind ineens roept dat hij in zijn blootje loopt. Dan barst iedereen in lachen uit en verdwijnt de keizer, beschaamd, schielijk in zijn kasteel.

Het is een van mijn favoriete sprookjes en ik voelde me altijd wel verwant met dat kind. Ook ik ga graag tegen de gangbare mening in en zeg wat ik zie. Soms heb ik het mis, maar redelijk vaak blijkt de keizer van het moment wel degelijk naakt.

Gelyncht

Maar het is me inmiddels wel duidelijk dat er van dat sprookje niks klopt. In de praktijk zijn dissidente meningen helemaal niet zo welkom, zeker niet als ze onaangename waarheden boven water halen. Voorbeelden daarvan zien we dagelijks in de media: op Twitter, Facebook en voor wie nog naar Pauw of De Wereld Draait Door wil kijken. Daar wordt bepaald wat de heersende mening is en wie er als belachelijke aansteller weggestuurd mag worden. En dat is maar al te vaak degene die juist een misstand aankaart. Dat is maar al te vaak dat roepende kind. In werkelijkheid zou het betreffende kind meteen gelyncht zijn door een woedende horde: hoe dúrf je te zeggen dat de Keizer naakt is!

Kijk maar wat er gebeurt als iemand de gangbare definitie van de situatie aankaart, door te zeggen dat zwarte piet voor veel mensen enorm pijnlijk is en uitnodigt tot pesten, of door te vertellen over seksueel misbruik in je jeugd, of door te zeggen dat ongewenst en grensoverschrijdend gedrag standaard zijn in de filmwereld of daarbuiten. Dan schiet de menigte in een totale kramp en probeert men koste wat kost de orde te herstellen: Sinterklaas mét zwarte piet is een onschuldig kinderfeest, de herinneringen van slachtoffers zijn niet betrouwbaar of anders hebben ze misschien wel een psychische aandoening en straks krijgen we een heksenjacht, komen onschuldige mannen in de cel of mogen we niet eens meer een hand geven.

Wij zijn goed

De grote massa houdt het liefst vast aan de vertrouwde orde. Die wordt niet alleen gekenmerkt door een bepaalde hiërarchie, bijvoorbeeld de hoge positie van populaire acteurs (Kevin Spacey, Bill Cosby, Woody Allen) maar ook door een positief beeld van de groep over zichzelf, als groep. Bijvoorbeeld het zelfbeeld dat we in wezen goed, rechtvaardig en rationeel zijn. Dan is het heel ongemakkelijk om te horen dat er fikse racistische elementen in ons winterfeestje zitten. Dan is het makkelijker om de aanklagers te kielhalen dan toe te geven dat we fout zaten.

En mochten we dat op individueel niveau best doorhebben (de ophef en verontwaardiging wordt immers mede ingegeven door het knagende besef dat de aanklagers misschien een punt zouden kunnen hebben), dan nog is het op groepsniveau lastig om tegen de status quo in te gaan. De groepsleden houden ook elkáár bij de les. Niet alleen is toegeven dat iets niet in de haak is voor jezelf onaangenaam en onveilig: misschien was het toch niet oké wat jou gebeurde, misschien was het niet oké wat jij zelf deed, maar ook kun je de steun van anderen verliezen, de veiligheid van de groep als geheel is in gevaar. Probeer op een verjaardagsfeest het thema zwarte piet maar eens aan de orde te stellen. Ga op Facebook eens in tegen de mening van je vrienden en je hebt binnen de kortste keren grote bonje.

De machtige groep heeft de definitiemacht en behoudt die ook graag. Wij bepalen wanneer iets racisme is (wie durft te beweren dat wij racistisch zijn, flikkert maar op naar haar eigen land), of wat het recht van slachtoffers is om seksueel grensoverschrijdend gedrag aan te kaarten (alleen met keihard bewijs, ná uitspraak van de rechter en mét akte van geestelijke gezondheid).

Klokkenluiders komen er bekaaid vanaf

Dit verklaart waarom klokkenluiders in de praktijk er zo bekaaid vanaf komen. Ze krijgen niet alleen de machthebbers tegen zich, maar ook de hele groep die zich liever in de macht en veiligheid van de overtreders koestert. Toegeven dat er fouten gemaakt werden is niet alleen strijdig met hun steun aan de machthebbers, maar maakt henzelf daarmee ook een beetje fout. Meegaan met de aanklacht van de klokkenluider levert grote risico’s op. Voor je het weet verlies je steun van je groepsgenoten, en haal je de toorn van de machthebbers op je nek.

In werkelijkheid lopen degenen die zeggen dat de keizer naakt is, grote risico’s. De man die enorme financiële misstanden in de bouw aankaartte, raakte niet alleen zijn werk, maar ook zijn huis kwijt. Degene die misstanden bij defensie aankaartte, werd via vervalste documenten tot paranoïde en schizofreen verklaard. Beiden kregen uiteindelijk gelijk, maar pas na vele jaren en enorm veel leed. Dit laat zien hoe sterk de Wet van Behoud van Definitiemacht is, en hoe dapper de aanklager moet zijn.

Nieuwe definitie van de situatie

Toch is er een belangrijke boodschap in het sprookje, namelijk dat er iémand moet zijn die de gangbare definities aan de kaak stelt. Macht, onderdrukking, racisme, uitsluiting en pesten draaien niet alleen om de misdragingen zelf, maar ook om de legitimering ervan. De groep, of die nu groot (nationaal) of klein (de klas) is, draait om behoud van de groep, om een positief zelfbeeld: wij zijn goed, wij zijn tolerant, wij zijn redelijk en rationeel. Dat brengt met zich mee dat slachtoffers wel schuldig, lastig of gek moéten zijn, dat is een logisch gevolg.

En het is precies die situatie die gekanteld moet worden. Niet alleen omdat we als mensen uiteindelijk een enorme hang naar rechtvaardigheid hebben, maar ook omdat zelfkritiek, een zelfreinigend vermogen, voor de groep als geheel van belang is: om de cohesie niet alleen nu te behouden, maar ook in de toekomst.

Daarom is er bijvoorbeeld een wet in het leven geroepen die klokkenluiders moet beschermen, juist omdat wel duidelijk is geworden hoe sterk de tegenwind is. Maar daarom is het ook nodig dat er mensen zijn die zo dapper durven te zijn om te blijven roepen dat de keizer bloot is. En dat anderen hen gaan steunen. Dan blijken de stemmen van protest steeds belachelijker te worden. Het is het begin van vernieuwing, het is het begin van het aanpakken van wangedrag en herstel van ons rechtvaardigheidsgevoel. We zijn er nog niet, maar het is een begin.

Mieke van Stigt is socioloog en pedagoog en columnist van Sociale Vraagstukken.

Foto: Alain Levine (Flickr Creative Commons)

Dit artikel is 653 keer bekeken.

Reacties op dit artikel (4)

  1. Interessant! Mijn gedachten gaan nu uit naar medische missers en medische macht. De bovenstaande dynamiek zou ook daar eens heel goed toepasbaar kunnen zijn.

  2. We moeten niet alleen de klokkenluiders beschermen, maar luie brandwachters harder aanpakken. Wie een signaal niet onderzoekt zou zonder pardon moeten worden ontslagen als de melder gelijk had. Nu is vaak het omgekeerde het geval (bijv. in de schiedammer parkmoord, waar degenen die blunderden daarna carriere maakten).

  3. Het slachtoffer moet wel schuldig zijn… Is dat ook de verklaring waarom mensen doorlopen (zelfs na #metoo) als een man een vrouw op een station in een hoek loopt uit te schelden en aan haar jas loopt te trekken ? Echt 1 treinlading(kje) mensen liep door…
    Volgens mij inderdaad bang om nek uit te steken, alleen te staan, verantwoording te nemen.
    (ik stond op ander perron) en toen niemand vlakbij wat deed schreeuwde ik naar man “he!”
    Hij ” bemoei je er niet mee” ” niks aan de hand” . Zij ” niks aan de hand” Waarop hij weer aan haar arm rukte. Ik ” niks aan de hand ?! ” Conductrice stapte uit de trein. Ik ” zwaait u af/ zit uw dienst erop ?” Ja ” “Wil u even daar naar kijken ? Er klopt daar iets niet ” ” Wat klopt er niet ” ” Die man valt die vrouw lastig” ” Ja ik ga erheen”. Conductrice liep erheen, vrouw liep met haar mee, man ging de trein in…. Flabbergasted dat mensen NIKS deden….

  4. Pim Fortuyn speelde de rol van klokkenluider, kreeg massale bijval en werd maar door één persoon uit de weg geschoten. Mijn vraag is nu: welke rol uit het opgegeven sprookje van Andersen is op die schutter van toepassing?

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *