Komt een mijnwerker bij de dokter. De longarts stelt ernstige aantasting van de longen vast en gaat in gesprek met de patiënt. Dokter: ‘Gebruikt u vaak een barbecue?’ Patiënt: ‘Nee, ik werk in een mijn.’ Dokter: ‘Rookt u dan vaak sigaren?’ Patiënt: ‘Neehee, ik werk in een mijhijn!’ Dokter: ‘Dat is toch vervelend, ik kan de oorzaak van uw klachten niet achterhalen.’
Iedereen ziet hoe ridicuul deze parabel is. Zo dom zal een longarts toch niet zijn? Toch schetst deze anekdote precies het gevoel van de ouders van kinderen die na een jarenlange worsteling met school zijn om- en uitgevallen. Dagelijks ervaren ze hoe onderwijs niet alleen niet passend is, maar zelfs knellend, kwetsend en gekmakend.
Jammer dat het niet goed gaat, maar dat kan toch niet aan school liggen?
Toch doen we in Nederland nauwelijks onderzoek naar de relatie tussen ‘hoe we school georganiseerd hebben’ en hoe het de kinderen vergaat die erop vastlopen. Dat school een plek is waar kinderen heel veel uren doorbrengen lijkt maar niet op de onderzoeksagenda terecht te kunnen komen. Jammer dat het niet goed met uw kind gaat, maar dat kan toch niet aan school liggen?
Kinderen met een afwijking
Eind 2024 publiceerde Vereniging Balans de nieuwste telling van het aantal thuiszitters: naar schatting 70.000 Nederlandse kinderen zijn tot de conclusie gekomen dat het thuis veiliger is dan op school. Omdat ‘het met veel kinderen wel goed gaat’ worden de problemen in eerste instantie gezien als het gevolg van een stoornis bij al die kinderen zelf.
Er zal wel iets met de ouders zijn of het komt door sociale media
Als vervolgens geprobeerd wordt deze deviantie te verklaren zien we altijd usual suspects: er zal wel iets met de ouders zijn, of het komt door sociale media of door ‘de samenleving als geheel’. Als de rol van school al onderzocht wordt gaat het eigenlijk alleen over de hype van dit moment: prestatiedruk.
Ongetwijfeld zal prestatiedruk een rol spelen bij het ontstaan van verminderd mentaal welbevinden bij schoolgaande jeugd. Maar de deelnemers aan het nu dominante onderzoek zijn degenen die het nog uithouden binnen het onderwijs. Al is het maar met moeite.
Kogelvrije vesten uitdelen
Ook in een aantal bijdragen op socialevraagstukken.nl is de rode draad dat het werken aan ‘coping skills’ en ‘mentale weerbaarheid’ de oplossing zou zijn (Van Kampen et al., 2024; Van der Helm & Graas, 2024; Jakobs, 2025; De Wild et al., 2024; Sonneveld & Van Oosterom, 2024). Een beetje als het uitdelen van kogelvrije vesten op Amerikaanse highschools. Training the victim kan inderdaad een oplossing zijn, en het is waarschijnlijk ook een stuk gemakkelijker dan changing the system.
Om echt inzicht te krijgen in de impact van knellend onderwijs moeten we de dossiers induiken
Om echt inzicht te krijgen in de impact van knellend onderwijs moeten we in de dossiers duiken van de uitvallers, de opstappers en de mensen die al op jonge leeftijd behandeld worden voor ernstige psychiatrische aandoeningen. Daar zit wel het probleem, want in de anamnese bij patiënten met persoonlijkheidsstoornissen, angststoornissen, obsessieve-compulsieve stoornissen of stemmingsstoornissen schiet de analyse van de schoolsituatie meestal ernstig tekort.
Psychologen en beleidsmakers kunnen zich niet voorstellen dat school iets anders is dan ‘deel van de oplossing’
In casusbeschrijvingen wordt nog net vermeld dat de patiënt op enig moment moeite kreeg om naar school te gaan, maar dat de patiënt in de jaren voor zijn crisis zich jarenlang duizend uur per jaar heeft moeten melden in een systeem van gestandaardiseerde vrijheidsbeperking, lijkt niet tot het bewustzijn van de onderzoekers te zijn doorgedrongen. De vele tientallen rapporten die ik heb doorgenomen maken het glashelder: psychologen en beleidsmakers kunnen zich niet voorstellen dat school iets anders kan zijn dan ‘deel van de oplossing’. Voetnoten op aanvraag.
School als trigger
Studenten met een verleden met eetstoornissen wisten me te vertellen dat de onmacht die zij op hun twaalfde ervoeren (de onmogelijke afweging tussen vriendinnen hebben of goede cijfers halen) tegenwoordig is overgeslagen op tienjarigen. Natuurlijk weten we het pas zeker als we het onderzocht hebben, maar als werkhypothese mogen we er niet aan voorbijgaan dat de paniekzaaierij bij de afsluiting van de basisschool wel eens de trigger zou kunnen zijn voor de dwangmatige bewijsdrang te ‘laten zien dat je zonder eten kan’.
Vergeefs zoeken naar vermoedens dat eetstoornissen weleens door het onderwijssysteem getriggerd zouden kunnen worden
Ook in een lijvig schoolboek als Psychiatrie voor de sociaal werker (Blanken, 2016) moeten we vergeefs zoeken naar een paar zinnen over het vermoeden dat eetstoornissen weleens door het onderwijssysteem getriggerd zouden kunnen worden. Natuurlijk krijgt de thuissituatie wel alle aandacht. Rookt u wel eens een sigaartje, vroeg de longarts aan de mijnwerker?
Er is geen enkel protocol om te checken wat de houding en rol van docenten was
Als het misgaat in een gezin – zoals een vechtscheiding – kunnen hulpverleners beschikken over bijna dertig tools en vragenlijsten om de situatie in kaart te brengen. Maar bij de ‘ik-wil-niet-meer-vechten-scheiding’ tussen kind en school staan ouders met lege handen: er is geen enkel protocol om te checken wat de houding en rol van de docenten was. Het zal wel aan het kind liggen, toch?
Biotoop als oorzaak van problemen
Toen de Onderwijsraad onlangs aankondigde in 2025 met een eigen analyse van de slechte mentale gezondheid van jongeren te komen heeft een groep ouders van ‘door school geschade’ kinderen een stevige reactie naar de raad gestuurd.
De focus moet worden verlegd van kinderen die het een beetje moeilijk hebben naar kinderen en jongeren die veel ernstiger vormen van trauma oplopen in hun contacten met school. En in plaats van de stoornissen en coping skills van de slachtoffers centraal te stellen zouden we diepgaand onderzoek moeten doen naar het potentiële ‘daderschap’ van school.
Met doelstellingen, curriculum, didactiek, organisatie, bemensing, toetsing en arbitrage kunnen scholen brokken maken
Ik heb in een rapport uitgewerkt waarom beter onderzoek nodig is en geef een aanzet voor een analyse van de ‘aanbods-aspecten’ van de leerplicht: de doelstellingen, het curriculum, de didactiek, de organisatie, de bemensing, de toetsing en de arbitrage. Want met al die aspecten kunnen scholen brokken maken.
Invloed van school erkennen
Ik schreef het al eerder op dit platform: als de helft van de vissen met de buik naar boven drijft, wordt het tijd om de kwaliteit van het aquarium te gaan onderzoeken. In de ecologie is dat volkomen gebruikelijk: als het aantal mussen afneemt, kijken we of hun habitat is veranderd en gaan we werken aan het herstel van de leefomgeving.
We moeten onze ogen niet sluiten voor het bestaan van toxische relaties tussen professionals en kinderen
Er drijven inmiddels veel te veel mensen in de leerplichtige leeftijd met de buik naar boven. Van heel veel volwassenen in de ggz weten we dat hun problemen in hun jeugd ontstaan zijn. Laten we het daarom aandurven om te erkennen dat de voornaamste biotoop waar kinderen hun tijd moeten doorbrengen waarschijnlijk ook het meeste invloed heeft op hun welzijn.
In de meeste gezinnen gaat het best goed. Ook op school zal ongetwijfeld veel goed gaan, maar dat betekent niet dat we onze ogen moeten sluiten voor het bestaan van toxische relaties tussen professionals en kinderen. Laten we school gaan benaderen als mogelijke plaats delict.
Klaas Mulder is auteur en zelfstandig onderzoeker.