Plaats menselijke waardigheid in sociaal domein weer voorop

De kern van onze verzorgingsstaat staat op de tocht. Instituties en voorzieningen slagen er te vaak niet meer in om te doen waarvoor ze bedoeld zijn. Zo zijn toeslagen bedoeld als aanvulling op het inkomen, maar is het toeslagensysteem inmiddels ook verworden tot één van de belangrijkste oorzaken van problematische schulden. Jet Bussemaker bepleit de menselijke waardigheid weer voorop te stellen.

Volgens de Israëlische filosoof Avishai Margalit (1996) is een fatsoenlijke samenleving een samenleving waarin instituties de waardigheid van mensen respecteren en vooropstellen. Dat geldt niet alleen voor het ontwerp van instituties op papier, maar ook voor hoe die instituties uitpakken in de praktijk.

Als de waardigheid van mensen wordt geschaad, dan is sprake van vernedering en van een onfatsoenlijke samenleving. Om vernedering tegen te gaan en menselijke waardigheid van alle mensen weer voorop te stellen, is het noodzakelijk om onorthodoxe wegen te bewandelen.

Stel het perspectief van de menselijke waardigheid voorop

In onze samenleving is de vanzelfsprekendheid waarmee mensen elkaar ontmoeten, verdwenen. Net als het vermogen om echt te luisteren: wie ben je en wat heb je nodig? We luisteren vanuit kokers, specialisaties, expertises en – meer cultureel gezien – vanuit de bubbel van gelijkgestemden waarin we ons (offline en online) bewegen.

Zo weten we bijvoorbeeld al lang dat een leuke baan, een fijn thuis en een stevig sociaal netwerk belangrijke ingrediënten zijn om je gezond te blijven voelen. Toch lukt het maar niet om in ons preventiebeleid los te komen van een individuele benadering van leefstijl en gedrag. Een van de verklaringen? Het is moeilijk investeren in beleid waarvan de opbrengsten elders terecht komen.

Goed luisteren, domeinoverstijgend werken en vanuit een brede blik investeren worden vanzelfsprekender als het perspectief van menselijke waardigheid weer voorop komt te staan. Dat perspectief is namelijk alleen mogelijk als ontmoetingen serieus genomen worden, als gesprekken centraal komen te staan, als er weer écht geluisterd wordt en daar vervolgens ook écht iets mee gedaan wordt.

Gelukkig is dat niet slechts een onorthodoxe weg maar gebeurt dat ook al. Denk bijvoorbeeld aan de manier waarop zorgverzekeraar CZ en de gemeente Den Haag de handen ineen hebben geslagen op het terrein van schulden.

Hardnekkige vraagstukken en adviesraden sociaal domein

Ik wil hier drie hardnekkige vraagstukken belichten waar we de komende jaren mee aan de slag moeten, waar beweging in moet komen en waar de menselijke waardigheid weer voorop moet komen te staan: toenemende verschillen en ongelijkheid, verstikkende regels en richtlijnen en groeiende onverschilligheid jegens elkaar.

De adviesraden sociaal domein kunnen met hun lokale kennis hier een belangrijke rol in spelen. Zij brengen verhalen en gezichten het gemeentehuis binnen. Door het lokale bestuur en de lokale politiek te adviseren, een kritische spiegel voor te houden en door lokale knelpunten te agenderen.

Er bestaan verontrustende verschillen in de samenleving

Er is steeds meer verschil tussen hoog en laag opgeleiden. Hoger opgeleiden leven niet alleen zes jaar langer dan lager opgeleiden, ze leven ook vijftien jaar langer in goede gezondheid. Dat is een verontrustend verschil.

Er ontstaan ook verschillen in kansen. Zo kunnen veel mensen met complexe problemen (bijvoorbeeld naast zorgvragen ook problemen met eenzaamheid, relatie, wonen of schulden) de toegang tot zorg niet vinden. De participatiesamenleving is voor hen geen belofte, maar een doolhof.

Een levensloopbenadering waarin vooral geïnvesteerd in de vroege levensjaren (‘de eerste duizend dagen’) kan tegengaan dat ongelijkheid cumuleert. Daarnaast is het nodig om met persoonsgerichte zorg en ondersteuning meer gedifferentieerd in te spelen op wat verschillende groepen burgers nodig hebben.

Als we met elkaar inzetten op zulke persoonsgerichte zorg zullen we ook de consequentie moeten trekken dat de oplossingsrichtingen dikwijls buiten de zorg vallen. Vaak is de zorg gewoon de eerste toegangsplek, omdat mensen met hun verhaal naar de huisarts gaan. Als je schulden hebt en daar enorme stress van krijgt, kan je daar ziek van worden maar ligt de oplossing niet in een medisch model, maar in een adequate aanpak van schulden.

Schurende stelsels tasten menselijke waardigheid aan

Regels, richtlijnen en protocollen bieden in zorg en ondersteuning houvast, maar al te vaak belemmeren ze ook het goede gesprek of de handelingsruimte van professionals. Dat maakt het lastig om passende hulp te bieden.

Sterker nog: wanneer verschillende regels niet goed op elkaar aansluiten of botsen, dan gaat het schuren en komt de juiste zorg of ondersteuning soms zelfs helemaal niet van de grond. Hier raakt de menselijke waardigheid in het geding: hier worden onze instituties, hoe goed bedoeld ook, vernederend.

Er is daarom een nieuw verhaal voor onze verzorgingsstaat (of -stad) nodig. Om de waardigheid van alle mensen in deze samenleving weer voorop te stellen is een aanpak nodig waarin beleid minder vanuit departementale silo’s en meer vanuit de samenleving wordt gemaakt; er meer vanuit de inhoud (‘werken volgens de bedoeling’) en minder vanuit taakafbakening en formele verantwoordelijkheden wordt gewerkt; en met professionals die bereid zijn op en over de grens van hun eigen vakgebied te werken.

Durven opkomen voor wat weerloos is

Voor een gezonde en sociale leefomgeving behoeven ook de onderlinge relaties tussen burgers een nieuw verhaal. We leven allemaal in een eigen ‘filterbubbel’. Op scholen ontmoeten vmbo’ers en gymnasiasten elkaar steeds minder. De sportclub is niet meer een vanzelfsprekend trefpunt waar alle sociale lagen bij elkaar komen, maar reflecteert gescheiden werelden. Deze scheiding van leefwerelden gaat samen met groeiende onverschilligheid en ongelijkheid.

Dat leidt tot een structureel gebrek aan duurzaamheid. Ik denk dan niet alleen aan klimaat en kostbare grondstoffen opmaken, maar ook en vooral aan immateriële grondstoffen: empathie en inlevingsvermogen. Als deze ontwikkeling zich doorzet, gaan we de samenleving zien als een systeem waarin maar twee soorten mensen bestaan: winnaars en verliezers. Wat verdwijnt, is het diepe besef dat de samenleving veel meer is dan ons eigen belang op dit moment.

De trends van gescheiden werelden en onverschilligheid raken ons allemaal. En als je je erdoor laat raken, ervaar je meteen hoe ontzettend kwetsbaar ‘samen leven’ eigenlijk is. Hoe snel de waardigheid van mensen is aangetast. Je eerste reflex is dan misschien om te denken: we moeten iets doen!

Maar volgens mij kan dat alleen door eerst die kwetsbaarheid te omarmen en te leven vanuit het diepe besef dat alles van waarde weerloos is. We moeten onszelf kwetsbaar durven opstellen, nieuwsgierig zijn naar de ander en opkomen voor wat weerloos is. Ik hoop dat dit besef breed in de samenleving doordringt.

We moeten in beweging komen

We mogen menselijke waardigheid als kern van de verzorgingsstaat nooit uit het oog verliezen. We willen niet laten gebeuren dat kansen op een waardig leven té ver uit elkaar gaan lopen, dat regels verworden tot keurslijven die vernederen en dat de leefomgeving gekenmerkt wordt door onverschilligheid jegens elkaar.

Dat betekent dat we in beweging moeten komen tegen vernedering door instituties. Dat we ontmoetingen, verhalen en ervaringen delen als serieuze tegenkracht gaan inzetten wanneer het systeem de bedoeling uit het oog verliest.

Jet Bussemaker is voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving en hoogleraar aan de Universiteit Leiden. Dit artikel is een bewerking van de door haar uitgesproken 8 ste Hannie van Leeuwenlezing van de Koepel Adviesraden Sociaal Domein. 

 

Foto: Ängsbacka (Flickr Creative Commons)

Bronnen

Referenties

Margalit, A. (1996). Thedecent society. Harvard University Press.

Dit artikel is 1635 keer bekeken.

Reacties op dit artikel (3)

  1. Geeft mevrouw Bussemaker hiermee een hint aan haar eigen partij nu de kwetsbare mensen afgehaakt zijn bij de politiek en de SP de problemen ook niet gaat oplossen? Tijd voor de nieuwe PVDA!

  2. Laten we toch snel ophouden te zeiken over problematische schulden…

    Die zijn er namelijk niet,.. (tenzij je graag die bril op je neus wil )

    Zo lang er nog steeds Dik verdient wordt aan het instand houden van schulden en het vergroten ervan,.. is het toch logisch dat schulden blijven…
    Het wordt pas leuk als je 90 % van de winst die door schulden verdient worden gaat investeren in het verminderen ervan,.. staan er ineens velen bij de poort om weg te lopen,…

    Even een voorbeeld,… Ik ken een MEESTER, DOKTERANDERS ,.. die graag de staat wil benadelen (ik hou het graag netjes)
    Nu die van 1 “niet betaler” meer dan 12 zaken heeft,…. gaat die met 1 zaak naar de rechtbank.

    Goh al die jaren kan die MR, DRS, nooit geen ervaring hebben opgedaan,… Toch?
    Dus de rechtbank veroordeeld die “niet betaler” tot,…. (het mee werken aan het benadelen van de staat).

    Wat zegt U,… Of die MR. DRS. dat vaker kan doen? JA ZEKER. Nederland MOET Kapot,.. toch MR.DRS. ?

    Want in Nederland is het blijkbaar belangrijker om met 50 bedrijven aan 1 “niet betaler” schulden te werken,…
    Dan om de schade te beperken en er maar 1 bedrijf aan het beperken c.q. totaal oplossen van de schulden te laten werken.

    Kijk 50 bedrijven zich belangrijk te laten voelen is toch veel belangrijker,… Toch
    Ach ja,.., nederland gaat er maar aan kapot,.. maar dat is TOTAAL ONBELANGRIJK Toch.

    Nederlanders moeten 50 bedrijfen eren,.. DAS ZEER BELANGRIJK

  3. Zolang ambtenaren onder politieke druk van hun bestuurders alles dicht regelen, komt Nederland geen stap verder. Nederlandse burgers wensen geen enkel risico te lopen, voor alles wat niet goed/perfect gaat wordt een zondebok gezocht, en dus gevonden.

    Samenleven kan niet zonder risico’s te lopen. Wie dat niet accepteert is medeschuldig aan de teloorgang van de menselijke waardigheid. Helaas is slechts een kleine minderheid wel bereid risico’s te aanvaarden. Er verandert dus geen fluit, tenzij

    U allen verandert

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *