Complexiteit nekt hulpvragers én vrijwilligers in de financiële hulpverlening

Regelingen en procedures voor mensen met financiële problemen zijn ingewikkeld. Het is noodzakelijk dat dit eenvoudig wordt. Anders haken niet alleen hulpvragers, maar ook vrijwilligers af.

Mensen met een laag inkomen kunnen aanspraak maken op allerlei inkomensaanvullende regelingen. Toch doen zij dat vaak niet. Het vraagt namelijk een flinke administratie en kennis van de procedures.

Uit onlangs verschenen onderzoek van het Nibud blijkt dat 40 procent van de Nederlanders worstelt met de financiële administratie. Juist voor mensen met schulden is het moeilijk de administratie op orde te houden en toegang te krijgen tot ondersteuning van instanties. Vrijwilligers ondersteunen deze groep. De problematiek van hulpvragers die ondersteuning vragen bij een vrijwilligersorganisatie is echter complex.

Steeds meer mensen met schulden kloppen aan bij vrijwilligers

De behoefte aan ondersteuning bij het aanvragen van regelingen, invullen van formulieren, toegang tot voldoende inkomen en oplossen van financiële problemen is groot. Het aantal hulpvragers dat aanklopte bij vrijwilligersorganisaties met een dienst thuisadministratie nam de afgelopen jaren toe van ruim 25.000 in 2013, tot meer dan 41.000 hulpvragers in 2016.

Thuisadministratie is een vorm van ondersteuning waarbij een vrijwilliger langere tijd een hulpvrager begeleidt in het ordenen van de administratie, het creëren van inzicht en overzicht in inkomsten, uitgaven en (eventuele) schulden. Thuisadministratievrijwilligers ondersteunen hulpvragers ook bij het aanvragen van inkomensondersteunende regelingen en toegang tot schuldhulpverlening. Het doel van de ondersteuning is toewerken naar financiële zelfredzaamheid en voorkomen van grotere financiële problemen.

De ingewikkelde regelgeving en procedures, maar ook de digitalisering van de maatschappij vraagt om een andere manier van ondersteuning. Er lijkt sprake van een verschuiving van de ondersteuning door vrijwilligers van morele ondersteuning naar meer praktische ondersteuning. Steeds meer vrijwilligersorganisaties organiseren inloopspreekuren. Tijdens toeslagenspreekuren helpen vrijwilligers bij het aanvragen of wijzingen van toeslagen. Formulierenbrigades helpen bij het invullen van papieren en belastingaangiftes.

Complexiteit van de problematiek neemt toe

Als onderzoeker nam ik tientallen diepte interviews af met hulpvragers, vrijwilligers en coördinatoren. Om inzicht te krijgen in de kenmerken en ernst van de financiële problemen vulden 257 hulpvragers aan het begin van een ondersteuningstraject een vragenlijst in. Middels een vragenlijst aan 239 coördinatoren van een dienst thuisadministratie (respons 54 procent) kon een beeld worden gegeven van de methoden en omvang van de ondersteuning, de knelpunten en dilemma’s waar vrijwilligers en -coördinatoren tegenaan lopen.

‘Alles moet digitaal, maar er is een grote groep die geen computer of digitale vaardigheden heeft.’
-Vrijwilligerscoördinator thuisadministratieproject[1]

Niet alleen het aantal hulpvragers dat ondersteund wordt door een vrijwilliger, maar ook de complexiteit van de problematiek neemt toe. Hulpvragers hebben grote financiële problemen en worden (nog) niet geholpen door schuldhulpverlening. Ze hebben psychische problemen, een licht verstandelijke beperking of zijn door ziekte of ouderdom niet leerbaar en krijgen nog geen langdurige ondersteuning van beroepskrachten.

Bij bijna de helft van de hulpvragers die ondersteund worden door een vrijwilliger is sprake van een ernstige schuldsituatie. Zij hebben het afgelopen half jaar meerdere keren de huur of hypotheek te laat betaald, hebben meer dan zes maanden achterstand op de zorgverzekering, er is loonbeslag gelegd of de energie is afgesloten door te laat betalen. Niet alleen hoge schulden, ook hulpvragers met psychische problemen, laaggeletterdheid, licht verstandelijke beperking of beginnende dementie worden genoemd als ‘hulpvragers met complexe problematiek’ die aankloppen bij vrijwilligersorganisaties.

Deze ingewikkelde problemen vragen veel tijd en expertise van vrijwilligers. Zij lopen tegen de grenzen van de ondersteuning aan. Vrijwilligers zijn een tijdelijke oplossing om mensen te ondersteunen weer zelf de administratie te ordenen en beheren. Hulpvragers zijn niet altijd leerbaar of in staat om zelf oplossingen te vinden.

Het is een ingewikkelde groep voor vrijwilligers

Dat zorgt voor dilemma’s bij vrijwilligerscoördinatoren. Wat te doen als een hulpvrager niet geholpen wordt door andere organisaties, maar eigenlijk ook niet (meer) door een thuisadministratievrijwilliger geholpen kan worden? Bijvoorbeeld als iemand al langere tijd door een vrijwilliger geholpen is, maar niet in staat is de administratie zelf of met behulp van het netwerk op te pakken.

Ook mensen met grote schulden die in de voorbijgaande jaren al eens een schuldsaneringstraject hebben doorlopen zijn een ingewikkelde groep voor vrijwilligers. In de tien jaar na een traject kun je niet nog eens aankloppen.

‘Hoe hulpvragers te motiveren om daadwerkelijk hun administratie zelf te beheren en daarmee ook vaak hun leven op de rit te zetten? Het zijn niet meer de eenvoudige gevallen van voorheen.’
-Vrijwilligerscoördinator thuisadministratieproject

Een minder ingewikkeld systeem: meer zelfredzaamheid

Het ondersteunen van hulpvragers met complexe hulpvragen is een grote belasting voor een vrijwilliger. Ingewikkelde regels, zoals het toeslagensysteem, en procedures, zoals de toegang tot schuldhulpverlening, zorgen voor extra inspanning. Het risico van uitval van vrijwilligers en het vinden van voldoende gekwalificeerde vrijwilligers wordt door vrijwilligerscoördinatoren als knelpunt ervaren.

‘Er is sprake van een grote vraag naar ondersteuning, met veel complexe casussen. Maar hierdoor vallen vrijwilligers uit.’
-Vrijwilligerscoördinator thuisadministratieproject

Door de regelgeving en toegang tot schuldhulpverlening voor hulpvragers eenvoudiger te maken, zoals onder meer de Nationale Ombudsman en de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) al bepleitten, neemt de financiële zelfredzaamheid toe. Mensen met administratieve of financiële problemen kunnen veel eerder en sneller geholpen worden.

Een eenvoudiger en laagdrempeliger systeem geeft vrijwilligers weer de tijd en ruimte om hulpvragers morele ondersteuning te geven, te werken aan zelfvertrouwen en stimuleren van gezond financieel gedrag. Dat draagt pas echt bij aan zelfredzaamheid èn behoud van vrijwilligers.

Jansje van Middendorp is wetenschappelijk medewerker bij het Landelijk Stimuleringsnetwerk Thuisadministratie (LSTA) en als buitenpromovendus verbonden aan de afdeling sociologie van Radboud Universiteit.

Noot:

[1] De citaten zijn antwoorden van vrijwilligerscoördinatoren op de open vraag naar knelpunten of dilemma’s in de ondersteuning van hulpvragers. Voor de leesbaarheid zijn de antwoorden geredigeerd.

Foto: Femke Niehof (Flickr Creative Commons)

Dit artikel is 2412 keer bekeken.

Reacties op dit artikel (5)

  1. Niet alle informatie op deze site is correct. Je kan namelijk altijd via de gemeente proberen een minnelijk schuldhulpverleningstraject te starten. Alleen als je in een wettelijke schuldenregeling hebt gezeten (WSNP) betekend dit dat je binnen 10 jaar niet opnieuw een wettelijk traject in kan. Dit geldt echter niet voor een minnelijk traject, deze mag wel binnen de 10 jaar opnieuw gestart worden.
    Overigens dient ook eerst het minnelijk traject te worden doorlopen voordat er een wettelijk traject kan worden ingezet.
    Het minnelijk traject wordt onder meer via de Wgs (wet gemeentelijke schuldhulpverlening) door een groot aantal gemeenten uitgevoerd.
    Zie ook de informatie websites van uw gemeente, de nvvk en de wsnp voor meer informatie.

  2. Stoppen met vrijwillerswerk, stimuleren betaald werk van de thuisadministratie te maken.
    Hypotheekadviseurs en verzekrringadvisuers veedien dik geld, banken ook. Die kuneen behoorlijkwat minder verdienen waardoor gelden vrijkomen om mensen die er voor werken te betal3n.

    Ik doe al 5 jaar vrijwilligerswerk , maar ik word er kriegelig van wat banken en finavieel adviseurs verdienen. TEVEEL voor wat ze doen, ze helpen alleen als men ee aan kan verdienen.

    Helaas er is nog zoveel over te doen….maar vrijwilligers moeten echt gaan stoppen want ze down nh aan broodroof

  3. In Rotterdam zijn veel mensen met financiële problemen in de wijken. Door beleid van de gemeente Rotterdam in de achterliggende jaren is de hulp op dit gebied minder toegankelijk of wordt zo ervaren. Vrijwilligers bij kerken en moskeeën gaan met mensen alles nabellen om e.e.a. te regelen.

  4. De samenleving met haar instellingen is enorm gebureaucratiseerd. De meeste betaalverplichtingen worden georganiseerd door automatische betaalsystemen. Afwijkingen en moeilijkheden i.v.m. het niet kunnen betalen van rekeningen worden op deze wijze complex.
    Met het debiteurenbeheer dat door instellingen gevoerd wordt hebben niet op tijd betalende klanten al vaak met boetes en heffingen te maken. En incasso bureau’s worden dan al snel ingeschakeld.
    De juridische en praktische kennis om dit te voorkomen hebben de meest mensen niet waardoor ze vaak nodeloos in de problemen komen. Het zou al veel schelen als mensen reeds vroegtijdig in contact met financiële hulpverleners in contact komen

  5. Kijkend naar de andere reacties op dit onderwerp wordt mij duidelijk dat het buitengewoon jammer is dat vrijwilligers schijnbaar niet durven aan te geven dat de cliënt, met name zij met onoplosbare schulden, meer kan hebben aan het inschakelen van een beschermingsbewindvoerder. Deze beschikt (in principe) over genoeg kennis om in complexe situaties te handelen, al dan niet met de vrijwilliger en de cliënt samen.
    Als bewindvoerder ben ik blij als iemand ook een goede vrijwilliger naast zich heeft, die ook diens vertrouwen heeft. Zeker in de beginperiode kan zo’n vrijwilliger waardevol zijn.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *