COLUMN Hoe het integratiedebat constructief kan worden

En het was weer raak hoor. Iemand (in dit geval minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok) maakt opmerkingen over integratie en het land is netjes in tweeën opgesplitst. Zij die de uitspraken van minister Blok racistisch, geschiedvervalsend, contraproductief en minister onwaardig vinden. En zij die vinden dat hij eigenlijk wel een punt heeft en ‘goed dat dit nu eens gezegd wordt!’.

Nu zou je in het specifieke geval van de uitspraken van Blok kunnen zeggen dat de criticasters het gelijk aan hun zijde hebben, maar dat lost niet veel op. In het beste geval stapt Blok op en krijgen we na verloop van tijd een herhaling van zetten. En zou hij ergens wel een punt hebben (zie dit draadje voor een welwillende lezing van het betoog van Blok), dan gaan dat nooit onderdeel worden van het discours, dat zoals altijd zwart-wit is (no pun intended).

Het is daarom beter om te analyseren waarom een redelijk land als Nederland zo gepolariseerd raakt over een onderwerp (tolerantie) waar we toch een zeer lange traditie in hebben.

Soft fake news zorgt voor polarisatie

Online platforms zoals Twitter en Facebook kunnen heel gemakkelijk misbruikt worden om nepnieuws of – subtieler – zacht nepnieuws te verspreiden. Het mechanisme wordt goed uitgelegd in dit twitterdraadje door @FloripasDeLaban. Een journalist of opiniemaker (de hogepriester van soft nepnieuws is Wierd Duk en zijn voorbeeld wordt gebruikt) verspreidt een onzinbericht, maar in plaats van het bericht te ontkrachten of te negeren (dat zou normale journalistiek zijn) of te omarmen (dat zou hard nepnieuws zijn) wordt er een vraag bij gesteld. Bijvoorbeeld: wie weet meer? Of er wordt een anonieme bron opgevoerd die iets vindt.

Hoewel het geen harde leugens bevat en de verspreider buiten schot blijft, roept soft nepnieuws wel woede en haat op en - aldus @FloripasDeLaban - zijn velen daardoor uit cognitieve dissonantie niet meer in staat een andere boodschap te erkennen dan het nepnieuws. ‘Soft fake news verklaart waarom we wel denken dat er een enorm probleem met vluchtelingen is in Zweden, maar niet wisten van naziterrorisme. Soft fake news is bedoeld om iedereen in Europa op te zetten tegen vluchtelingen. Het verspreidt zich vanzelf. Mensen zijn graag bang en boos.’

Platforms hebben baat bij nepnieuws

Het gebeurt niet altijd met opzet maar de gevolgen zijn hetzelfde of er nu sprake is van opzet of niet. Online platforms proberen wel het nodige te doen (Twitter heeft onlangs miljoenen bots en trollen verwijderd, Facebook en YouTube doen ook het nodige) maar hun businessmodel is – zeker op korte termijn - gebaat met zoveel mogelijk clicks en nepnieuws genereert nu eenmaal veel clicks. De maatregelen van online platforms zijn welkom maar zetten vooralsnog niet voldoende zoden aan de dijk.

Door de populariteit van online platforms, niet in de laatste plaats bij adverteerders, komt het businessmodel van traditionele media onder druk te staan, en komen zij ook in de verleiding voor het snelle scoren te gaan. Door deze ontwikkeling komen ambachtelijke journalistieke vaardigheden als checken en doorvragen in het geding.

Door nepnieuws dreigt het redelijke midden uit beeld te raken

Door het gemak waarmee nepnieuws wordt verspreid en de desinformatie die het oplevert, dreigt het redelijke midden uit beeld te verdwijnen, zelfs als de hoogste dichtheid van opvattingen in dat redelijke midden zitten. Burgers worden minder vaak door journalisten of politici geïnformeerd hoe het zit, en eerder opgestookt of bevestigd in hun vooroordelen.

Maar het kan wel anders. Als eerste een stukje geschiedenis.[1] Verdraagzaamheid fungeert al eeuwen in ons dichtbevolkte kikkerlandje als smeermiddel in het sociale verkeer. Zonder verdraagzaamheid leidt ieder wissewasje tot een rijdende rechter of, erger, tot het tegen elkaar opzetten van bevolkingsgroepen.

De aartsvader van de economie Adam Smith beschouwde verdraagzaamheid als uitvloeisel van empathie. Economie is gebaat bij verschillen. Verschillen in talenten of voorkeuren kunnen aanleiding geven tot ruil waarbij beide partijen erop vooruitgaan. Verschillen leiden alleen tot iets moois als je bereid bent je in de ander te verdiepen. Maar door de ander te kennen ken je ook de minder plezierige eigenschappen. Samenwerking werpt alleen vruchten af als je die eigenschappen kunt verdragen.

Ver weg blijven van afzondering en intolerantie

Maar verdraagzaamheid betekent niet onverschilligheid of alles maar accepteren. In het essay ‘Verdriet en lied van de kosmopoliet’ introduceert de socioloog Abram de Swaan de fictieve staat Antaxia. Op enkele uren vliegen van ons land heerst daar een soort kalifaat met alles erop en eraan. Ondanks dat is het een populair vakantieoord. De combinatie zon, zee, dichtbij en goedkoop blijkt onweerstaanbaar.

Sommige Antaxianen komen in ons land wonen maar delen onze waarden op geen enkele manier en zijn ook niet bereid enige investering te plegen om de culturele kloof te dichten. De bovenbaas van Antaxia steekt zijn dikke middelvinger op naar ons, stelletje westerse gedegenereerde viezeriken! De Swaan gebruikt het fictieve land om een somber beeld te schetsen van decennia waarin het cultureel relativisme over de sociale wetenschappen en samenleving waarde. Het gevolg was dat we over het gedrag van ‘Antaxianen’ niet mochten oordelen omdat die moesten worden gezien in een andere culturele context.

Veel onvrede in de samenleving ontstaat door zacht nepnieuws waardoor het geluid van een naderend Antaxia zo vaak herhaald wordt dat men iedere manifestatie zijn gaan zien als bevestiging. Officiële statistieken over dalende criminaliteit of geslaagde integratie worden weggehoond als elitair geneuzel van mensen die nooit in de Schilderswijk komen (vaak door mensen die zelf ook nooit in de Schilderwijk komen).

Tegenover de doemstaat Antaxia staat evenwel de spiegeldoemstaat “Isolatia” waar we teruggetrokken achter de dijken jammerlijk kunnen constateren dat handel en openheid toch niet zulke hele gekke gedachten zijn. Met je monocultuur.

We moeten op weg naar een middenweg. We willen ver weg blijven van Isolatia, maar Antaxia eveneens op ruime afstand houden. De uitweg in deze paradox is al zo oud als de Bijbel. Diversiteit gedijt alleen als tegelijkertijd geïnvesteerd wordt in eenheid. Het benutten van de baten van openheid vereist het tegelijkertijd begrenzen van die openheid.

Niet werken vanuit een filosofie van angst

Maar dat begrenzen gebeurt vanuit een positieve filosofie en niet vanuit een filosofie van angst. We leven in tijden van snelle veranderingen. Voor sommigen gaan de veranderingen sneller dan ze wenselijk achten. Ze dreigen zich daardoor meer dan gemiddeld met de eigen cultuur te identificeren. Hierdoor raken de baten van verscheidenheid uit zicht.

Het blijft zinvol om de baten van verscheidenheid te benoemen (alleen al uit respect voor grote groepen minderheden die allang zijn geïntegreerd), maar het heeft geen zin het daarbij te laten en hen die angst hebben als racisten weg te zetten. Nepnieuws is vervelend maar niet de enige show in town.

Of het nu gaat om globalisering, Europa, handel of migratie, bij elke stap kan bezien worden of de samenleving de snelheid aankan. Of het nu rechtse angsten (migratie) of linkse angsten (globalisering) zijn, het tempo doet ertoe. Kan de samenleving die niet aan, dan kan de snelheid worden aangepast of kunnen maatregelen getroffen worden om de gewenste snelheid te accommoderen.

Het voordeel van deze constructieve aanpak is dat het niet langer nodig is gepolariseerde debatten te voeren. Als we het eens kunnen worden over het doel (geen Antaxia maar ook geen Isolatia), kunnen we het hebben over de manier en het tempo. En dan zul je zien dat zelfs met mensen als minister Blok een zinnig gesprek mogelijk is.

Marcel Canoy is distinguished lecturer Erasmus School of Accounting and Assurance, en columnist voor www.socialevraagstukken.nl.

[1] Dit stukje is geleend van mijn eerdere essay uit de link.

Foto: Alex Ingram (Flickr Creative Commons)

Dit artikel is 947 keer bekeken.

Reacties op dit artikel (5)

  1. (Massa)migratie is een reëel probleem en leidt veelal tot aantasting van de sociale cohesie in de woonwijken en woonomgeving.
    In Rotterdam bestaan thans wijken waar meer dan 180 nationaliteiten verblijven. De oorspronkelijke (autochtone) bevolking is veelal verdwenen. Alleen ouderen en de armen blijven achter.
    Ieder land heeft het grondwettelijke recht te bepalen wie tot een land wordt toegelaten. Het gaat niet alleen om een debat over (massa)migratie maar ook over we daar mee om dienen te gaan.
    Verdraagzaamheid is een moreel begrip dat hierbij niet bijdraagt aan de oplossing van de migratieproblemen gezien de praktische problemen welke dit oproept.

  2. Wie bedoelen we in dit stukje met ” we “. Verdraagzaamheid als Inderdaad Diversiteit gedijt alleen als er wordt geïnvesteerd in eenheid, de vraag is wiens eenheid en welke dan wel. Verdraagzaamheid als uitvloeisel van empathie is niet generiek, mensen voelen weinig to geen empathie met mensen die in een volstrekt ander stelsel van normen en waarden leven. Er wordt getuige de geschiedenis naar hartenlust gemoord uit naam van religie of overtuiging, Immigratie van mensen op zich is ook niet het grootste probleem , immigratie van mensen die de normen en waarden van het adoptieland negeren of openlijk afwijzen wel. De eenheid is derhalve ver te zoeken, gedijende diversiteit dus evenzeer. De middenweg van de een is die van de ander nog niet. Hoezeer het model op zich mij ook aanspreekt, het sluit niet aan op de realiteit van de immigratieproblemathiek. Voor wat betreft de ” Schilderswijk” ik kwam er wekelijks, voor wat betreft de laatste aan Stef Blok gewijde regel, ik vind het een schoolvoorbeeld van een Ad Hominem,goedkoop, neerbuigend en beledigend

  3. Het AD 2018 NL-integratiedebat kan gediend zijn van de volgende cultureel antropologische informatie.

    Bij de Grieken stond de vreemdeling rechtstreeks onder bescherming van de oppergod Zeus Xenion. Die protectie zal dan wel nodig zijn geweest. Traditioneel-Tibet was onder het regime van de Oceanen van Wijsheid, de Dalai Lama’s (Gyalwa Rinpoche) onderworpen aan strenge wetten tegen het helpen van vreemdelingen. In Japan waren ze evenmin verzot op vreemdelingen – de Hollanders op Decima waren absoluut uitzondering – en in Keizerlijk China werden Westerlingen vreemde duivels genoemd.
    Van de primitieve Australiërs berichten antropologen dat zij vreemde mensen die zij onuitgenodigd op hun terrein aantroffen en faalden tot genoegen van de eigenaars enige graad van verwantschap met hen aan te tonen, soms doodden. En als op de Filippijnen Illongot mannen – in dit soort zaken is het geloof ik altijd dat genus – door een persoonlijke tragedie worden getroffen, geven zij aan hun leed uitdruk-king door op vreemdelingen te jagen en hun hoofd af te snijden. De anthropoloog Rosaldo die ons over deze ‘cultuurtrek’ informeert, acht dit vertoon van uitzinnige woede een eerlijke en bewonderenswaardige zaak.

    Vogelvrij en onder hemelse sanctie is overal de vreemdeling iemand met wie je structureel twee kanten op kunt. En is het de primitieve samenleving gegeven beide zijden als evenwaardige mogelijkheden te demonstreren. ‘Indien’, schrijft Claude Lévi-Strauss, ‘onder meer bij de Ifugao op de Filippijnen de meest algemene betekenis van aidu vreemdeling is, en indien de afgeleide betekenissen daarvan 1. aanverwant (geallieerde) en 2. vijand zijn, dan is het volkomen duidelijk dat die laatste twee betekenissen twee onderscheiden modaliteiten zijn van, of exacter twee manieren van kijken zijn naar dezelfde realiteit’. Het lijkt erop dat Lector Canoy de bondgenootschappelijke kaart heeft getrokken.

    De Mandan Indianen lijken het te hebben begrepen. Ze gaven binnenkomende, onuitgenodigde vreemdelingen het volgende advies.
    Het zou beter zijn als u stroomopwaarts ging en uw eigen dorp bouwde, want onze gewoonten verschillen enigszins van de uwe. Omdat wij elkanders manieren niet kennen zouden de jonge mannen geschillen kunnen krijgen en er zouden oorlogen zijn. Gaat niet te ver weg, want volken die te ver van elkaar af leven zijn als vreemdelingen en er breken oorlogen tussen hen uit. Trek naar het Noorden totdat u de rook uit onze huizen niet kunt zien en bouw daar uw dorp. Dan zullen wij dichtbij genoeg zijn om vrienden te zijn en niet ver genoeg weg om vijanden te zijn. (Maximilien 1843; Bowers 1965; geciteerd bij Claude Lévi-Strauss,† 30.10. 2009) Anthropologie Structurale II, p. 299).

  4. Ik zou wel een analyse willen dat het land ‘Profitania’ erbij betrekt, want volgens mij is het (multinationale) bedrijfsleven de spreekwoordelijke derde hond, die er met het been vandoor gaat. Dat is geen ‘linkse’ angst voor globalisering, maar wel een vraag hoe ontbrekend politiek tegenwicht op wereldschaal georganiseerd moet worden. Dat is ook het manco van betogen als de Donut economie. Er is geen internationale gemeenschap die stem kan geven aan de noden van de mensheid

  5. Het is maar met welke bril je wilt kijken. Als ik een populistische bril op zet, zie ik het gelijk van Blok. Er is geen land dat een significante immigrantenstroom spanningsloos verwerkt. En mensen zijn ‘geprogrammeerd’ om alles wat anders is met argwaan en terughoudendheid tegemoet te treden.
    Door een andere bril zie je hoe samenlevingen worden verrijkt door immigratie, hoe innovatie en creativiteit een injectie krijgt. Bovendien is immigratie, gezien de vergrijzing, hard nodig om de pensioenen betaalbaar te houden.
    De vraag is hoe je immigratie zo kunt kanaliseren dat de spanningen binnen de perken blijven. Het gaat dan om aantallen gerelateerd aan culturele afstand. Ook moet concentratie van een andere cultuur in een wijk worden afgeraden. Verder is het aan te raden dat in elk immigrantengezin de beoogde kostwinner(s) tenminste een Beroepsdiploma behaald en de Nederlandse taal op B2 niveau machtig is. Daar mag de overheid best in investeren.
    Wat ik vreemd vind, en ik heb het met eigen ogen gezien, dat 20 procent van de mensen die na inburgering een Nederlands paspoort ontvangen, de Nederlandse taal onvoldoende machtig is om de eed uit te spreken.

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *